Opis
WSTĘP Opis zjawiska nazwanego we współczesnych opracowaniach naukowych sarmatyzmem rozpocząć należy od jego definicji. Wśród najczęściej powtarzanych określeń, które znaleźć można literaturze przedmiotu, znajdą się między innymi: historyczny mit sarmacki (T. Ulewicz1, E.A. Żukowska2), polska formacja kulturowa żywotna w szlacheckim społeczeństwie (J. Maślanka3), ideologia stanowiąca podstawę szlacheckiego światopoglądu (A.F. Grabski4, J. Tazbir, R. Krzywy5), idea wyrastająca z pojęcia mitu etnicznego, powiązanego z próbą poszukiwania własnej starożytności (K. Pomian6, A. Nowicka-Jeżowa7), formacja kulturowa szlachty polskiej (A. Borowski8), światopogląd polskiej szlachty (K. Obremski9). Rzeczą kolejną jest określenie chronologii, w znaczeniu początku, rozkwitu i końca owej formacji, a także jej faz przejściowych oraz cezur wewnętrznych. W przypadku pierwszego z wyliczonych istnieje pewnego rodzaju zgodność zapatrywania wśród znawców zagadnienia. Większość z nich sądzi bowiem, że zarówno genezy określenia Sarmacja, Sarmata, jak i początku idei sarmatyzmu upatrywać należy jeszcze w stuleciu humanizmu, a więc w wieku szesnastym. Pisze o tym Tadeusz Ulewicz w sposób następujący: Teoria, czyli innymi słowy dawny mit sarmacki, stanowi tu genetycznie warstwę najstarszą i najwidoczniejszą […]. Oparta o starożytne, zdumiewająco żywotne nazwy Sarmacji i Sarmatów, doczekała się ona pełnego wykształcenia i ostatecznego sformułowania w piśmiennictwie historycznym czasów Zygmunta Augusta, ściślej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych szesnastego wieku10. Takie przekonanie pojawia się również w wystąpieniach wspomnianych uprzednio: Juliana Maślanki, Andrzeja Feliksa Grabskiego (z przydaniem informacji o prekursorskim opracowaniu teorii o Sarmatach w traktacie publicystycznym Quincunx – Stanisława Orzechowskiego11), Janusza Pelca (uznającego skrystalizowanie się procesu utożsamiającego Polskę i Polaków z Sarmatami u końca wieku XVI, a dokładnie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych tego stulecia, za pewnik12) oraz Ewy Anny Żukowskiej. Z kolei apogeum sarmackiego wzorca kulturowo-cywilizacyjnego przypaść miało w siedemnastym stuleciu, z zaznaczeniem kilku etapów wyznaczonych datami rokoszu Zebrzydowskiego (1606–1608) oraz dwóch niezwykle istotnych wydarzeń z punktu widzenia społeczno-politycznego, a mianowicie: tzw. potopu szwedzkiego (1655–1660) i wprowadzenia w życie edyktu skazującego na banicję arian, czyli braci polskich. Schyłek wielkiej idei narodu sarmackiego wiązany natomiast bywa z okresem rozprzężenia i bezkrólewia po śmierci Jana III Sobieskiego 1696–1697 (nie bez przyczyny określanego mianem ostatniego króla-Sarmaty) oraz zjawiskami charakterystycznymi dla tzw. czasów saskich. Istotne są również elementy konstytutywne ideologii sarmackiej. Wśród tych wylicza się: pochodzenie (ograniczenie do jednej grupy społecznej, mianowicie do szlachty13), przywiązanie do określonych ideałów oraz wzorów politycznych i ustrojowych (zwłaszcza wartości życia ziemiańskiego, odzwierciedlonego w popularnym przekazie kulturowym14 i literackim oraz owocującego w dziedzinie gospodarczej wykształceniem się specyficznego profilu gospodarki produkcyjnej i handlowej, obrony walorów tzw. demokracji szlacheckiej opartej na określonym sposobie stanowienia prawa, obioru władcy itd.), umiłowanie wolności (zwłaszcza w znaczeniu praw, przywilejów i swobód, z których korzystać mogli przedstawiciele szlachty15), wojowniczość i rycerskość (żywotna przez długie lata idea przedmurza chrześcijańskiego) i wreszcie przeświadczenie o wyższości wobec innych nacji (koncepcja nowożytnego narodu wybranego16, przekonanie, co do opatrznościowej kreacji poświadczającej wspomniane wybraństwo). W trakcie dojrzałej fazy formowania się ideologii sarmackiej i ostatecznego określania granic społecznych „narodu sarmackiego” wykształcił się jeszcze jeden miernik, a mianowicie: przynależność wyznaniowa. Zdaniem Andrzeja Walickiego tylko w wersji pierwotnej ideologia sarmatyzmu stawała się elementem spajającym szlachecką społeczność tak bardzo zróżnicowaną pod względem etnicznym, językowym i wyznaniowym. O czym wspomniany badacz omawianej problematyki pisze w sposób następujący: Integrująca funkcja pierwotnej wersji mitu sarmackiego polegała więc na objęciu całej szlachty wieloetnicznego mocarstwa mianem Sarmatów oraz przypisaniu jej wspólnego pochodzenia, wspólnego umiłowania wolności i wspólnej dziejowej misji. Ideologia ta zakładała, że przynależność do tak pojętego „narodu sarmackiego” daje się godzić ze zróżnicowaniem językowym, kulturalnym i religijnym, że szlachta ruska i litewska jest równie sarmacka jak szlachta etnicznie polska i że prawosławni i protestanccy członkowie stanu szlacheckiego są Sarmatami nie mniej niż katolicy17. W mniemaniu Janusza Tazbira, w pierwszej połowie wieku siedemnastego godzono się natomiast na wspólnotę różnych konfesji, ale tylko w obrębie tego samego państwa, nie narodu18. Jak pamiętamy, wraz z doświadczeniem tzw. w