Opis
WPROWADZENIE Celem prezentowanej pracy jest próba przedstawienia ważnego zjawiska religijnego i kulturowego w jego wielowiekowym rozwoju i zmiennej dynamice oddziaływań na kolejne pokolenia Polaków. Wstępnym założeniem badawczym było ukazanie problemu diachronicznie, by – poprzez zbadanie relacji nadawczo-odbiorczych na linii czasu – sformułować wnioski dotyczące przemian, ewolucji religijności Polaków. Jednak zadanie okazało się bardzo trudne w realizacji z uwagi na złożoność problemu, bardzo zróżnicowane formy przekazu, a przede wszystkim historyczną, kulturową, społeczną i mentalną niejednorodność polskiego średniowiecza. Dlatego też niniejsza książka stanowi zbiór studiów interpretacyjnych dotyczących tekstów, w których osoba Ducha Świętego stanowi temat, motyw, jest adresatem modlitwy, inspiracją rozważań teologicznych, źródłem mistycznego obcowania z Bogiem. Z uwagi na różnorodne gatunkowo reprezentacje tematu/motywu ważne było w podjętych interpretacjach ukazanie także walorów estetycznych. Przedmiot badań szczególnie bowiem predestynuje do dbałości zarówno o res, jak i verba. Każdy rozdział stanowi zamkniętą całość, dlatego poszczególne utwory poddawane analizie mogą pojawiać się kilkakrotnie, prezentowane w różnych kontekstach. Szkice odnoszące się do średniowiecza stanowią główną część pracy. Choć autorka ma świadomość, że poddane tu analizie teksty źródłowe nie wyczerpują tematu, jednak ośmiela się twierdzić, że są reprezentatywne pod względem sposobu perswazji (kazania), środków obrazowania (hymny liturgiczne, poezja religijna), ludowego imaginarium w obiegu fabuł narracyjnych (egzempla w kazaniach, przekazy apokryficzne), językowego obrazu mistycznego przeżycia (przekaz Jana z Kwidzyna), modus orandi (Modlitewnik Gertrudy Miesz10 WPROWADZENIE kówny). Średniowieczne sposoby aktualizacji tematu Ducha Świętego odbijają się zwierciadłach kolejnych epok. „Hymnus hymnorum” – Veni Creator Spiritus inspirował autorów licznych przekładów i parafraz. Traktaty teologiczne i ustalenia Magisterium Kościoła odnośnie do dogmatów poskutkowały literackim komentarzem twórców-historiozofów, szlachetne paradoksy wiary stanowiły wyzwania dla poetów, którzy dzięki środkom obrazowania wyrażali niewyrażalne. Stąd zawarte w tytule „długie trwanie” i druga część książki wypełniona przyczynkarskimi szkicami o Duchu Świętym w twórczości autorów od XVI do XX wieku. W proponowanych w tej części interpretacjach istotne było ukazanie procesu duchowego i rozwoju będących wynikiem nie tylko oczywistych zmian cywilizacyjnych, ale też zmieniającej się świadomości religijnej. Przy wyznaczeniu ram czasowych pierwszych dwóch części monografii uwzględniony został autorytet znawców polskiej kultury, religii i duchowości średniowiecznej: Teresy Michałowskiej, siostry Urszuli Borkowskiej, Karola Górskiego oraz ojca Pawła Sczanieckiego. Wobec obecnego stanu podjętych badań nie ma możliwości zarysowania ostrych granic temporalnych. Poszczególne studia zostały ujęte kontekstowo w oparciu o średniowiecze Europy Zachodniej – z uwagi na usytuowanie polskiej religijności w tym właśnie nurcie chrześcijaństwa. „Kadencja”, czy wyciszenie, może „zachodzić” na drugą połowę wieku szesnastego. Przykładem takiego średniowiecznego ujęcia tematu w sensie zawartych treści i sposobu realizacji mogą być teksty o liturgii Mikołaja z Wilkowiecka, a także jego misterium O chwalebnym Zmartwychwstaniu. Główny nurt rozważań dotyczy utworów utrwalonych w piśmie. Zarysowana w ten sposób tematyka religijna zakłada uwzględnienie i wykorzystanie w analizie i interpretacji tekstów literackich wiedzy teologicznej. Literatura, będąc szczególnie ważnym w okresie średniowiecza nośnikiem treści religijnych, staje się także wyrazem recepcji dogmatów i zasad moralnych. Sformułowane przez ks. Jerzego Szymika określenie locus theologicus w odniesieniu do literatury pięknej nabiera szczególnego znaczenia, jeśli owego miejsca zaczynamy szukać w słowach pisanych i śpiewanych na Bożą chwałę, w końcu w utworach o charakterze traktatów teologicznych, mających skierować myśli ludzi ku temu, co niewyrażalne, i otworzyć ich umysły na transcendencję. Literatura, której tematem jest Duch Święty, odznacza się filozoficzną głębią, abstrakcyjnością w sposobie obrazowania, obecnością tajemnicy. Literacki locus theologicus WPROWADZENIE 11 jest nierozerwalnie związany z utworami liturgicznymi (od których należy zacząć rozważania), związanymi z długotrwałym i skomplikowanym procesem inkulturacji rzymskokatolickiego chrześcijaństwa na gruncie słowiańskim. W pierwszym okresie, który można by nazwać okresem inicjalnym w tajemnicę Ducha Świętego, literatura i religia stanowią sfery uzupełniające się w myśl funkcjonującej zasady teologicznej: lex orandi est lex credendi. Nie do zakwestionowania jest fakt, że religia stanowi główną inspirację literatury średniowiecznej. W jej nurtach, jeśli posłużyć się metaforą obrazującą osobę Ducha Świętego jednej z łacińskich sekwencji śpiewanej na ziemiach polsk