Opis
Jak najlepiej podejść do ważnych decyzji w naszym życiu? Czy wystarczy wyrazić liczbowo wszystkie opcje, prawdopodobieństwa, przeprowadzić dokładne obliczenia, a następnie dokonać wyboru? Czy racjonalny model podejmowania decyzji jest najlepszy? Barry Schwartz (wybitny psycholog) i Richard Schuldenfrei (błyskotliwy filozof) w swojej książce Wybieraj z głową przyglądają się popularnemu modelowi racjonalnego podejmowania decyzji. W bezpośrednim nawiązaniu do prac Daniela Kahnemana pokazują, że teoria racjonalnego wyboru (RCT) nie sprawdza się ani jako opis tego, w jaki sposób ludzie dokonują wyborów, ani jako opis tego, w jaki sposób powinni ich dokonywać (norma decyzyjna). Przekonują, że teoria ta jest nie tylko błędna, lecz także niebezpieczna, ponieważ wyklucza najważniejsze aspekty myślenia i podejmowania decyzji oraz prowadzi do nadmiernych uproszczeń. Autorzy przedstawiają alternatywny model podejmowania decyzji. Proponują by prawdopodobieństwo zastąpić zrozumieniem, użyteczność – cnotami i wartościami niekwantyfikowalnymi, maksymalizację – umiarkowaniem, a algorytm – osądem. Bycie człowiekiem wiąże się ze znacznie bogatszym pojmowaniem racjonalności, niż umożliwia to RCT, a decyzje, przed którymi stajemy w życiu, złożonością i wielowątkowością wykraczają poza prosty rachunek wartości i prawdopodobieństwa rodem z gier hazardowych. Indywidualne, doniosłe wybory życiowe są często motywowane czynnikami, których nie sposób sprowadzić do liczb i obiektywnych wskaźników – i to właśnie czyni nas – ludźmi, a psychologię – fascynującą nauką. *** Uważamy, że kiedy ktoś pyta, jak podjąć dobrą decyzję, a w odpowiedzi słyszy, że powinien zastosować teorię wyboru racjonalnego – wyrazić liczbowo opcje i ich cechy, prawdopodobieństwa oraz wartości, a następnie przeprowadzić obliczenia – to tak, jakby był dzieckiem, któremu tłumaczy się, że światło powstaje przez naciśnięcie włącznika. Włącznik działa jednak tylko wtedy, gdy jest podłączony do domowej instalacji elektrycznej, ta z kolei do sieci zakładu energetycznego, a ta do złożonego systemu wytwarzania energii, który wymaga odpowiedniego paliwa. Podobnie teoria racjonalnego wyboru działa poprawnie tylko wtedy, gdy problem decyzyjny jest ujęty we właściwe ramy: gdy opcje i atrybuty są dobrze określone, zapisane w postaci umożliwiającej wyrażenie ilościowe, właściwie rozplątane oraz gdy prawdopodobieństwa i wartości są poprawnie skwantyfikowane. Typowe problemy decyzyjne nie mają jednak takiej postaci. Z tekstu *** Życie nie musi przypominać kolonoskopii (w takim ujęciu, jakie proponuje Kahneman) – serii chwil, w których odczuwamy ból, przyjemność lub coś pomiędzy. Życie może być znaczącą opowieścią o człowieku (o nas) próbującym osiągnąć coś wartościowego: założyć rodzinę, przyczynić się do dobra wspólnoty, poszerzyć granice tego, co potrafi człowiek, pogłębić rozumienie siebie lub zrealizować niezliczone inne cele. Nawet kolonoskopia nie jest tym, za co uważa ją Kahneman. Jest próbą ochrony lub poprawy zdrowia przez ustalenie, czy cierpimy na raka jelita grubego, po to, żebyśmy mogli pełniej przeżyć życie. Jak wiele innych ludzkich przedsięwzięć, wymaga zniesienia dyskomfortu, a nawet bólu. Nie jest jedynie ciągiem nieprzyjemnych chwil, które znosimy w nadziei na zwiększenie przyszłej przyjemności. Możemy jednak sprawić, że nasze życie zacznie przypominać kolonoskopię. Jeśli zaczniemy myśleć o nim w takich kategoriach, które da się wyrazić liczbowo, ryzykujemy wzmocnienie już teraz bardzo silnej tendencji do przekształcania naszego życia właśnie w tego rodzaju zjawisko. Byłaby to tragiczna w skutkach utrata tego, co w nas najlepsze i najbardziej ludzkie. Z tekstu