Opis
Odrzucenie dziecka przez rówieśników powinno być dla rodziców i wychowawców sygnałem ostrzegawczym. Zapowiada bowiem problemy na kolejnych etapach rozwoju dziecka: niedostosowanie społeczne w okresie dorastania, trudności w życiu dorosłym. Książka Marii Deptuły pozwala zrozumieć przyczyny odrzucenia rówieśniczego i jego przejawy. Czytelnik znajdzie w niej analizę działań, jakie można podjąć, by skutecznie pomóc dzieciom odrzucanym przez rówieśników w przedszkolu, szkole, świetlicach środowiskowych czy terapeutycznych. Autorka zwraca uwagę na zapobieganie odrzuceniu, czemu służyć może wczesne wspomaganie rodziców w wypełnianiu ich opiekuńczej i wychowawczej roli, praca z grupą rówieśniczą w przedszkolu i szkole sprzyjająca rozwojowi tolerancji oraz pomaganie dziecku, gdy pojawią się problemy w relacjach z rówieśnikami. Spis treściWstęp 9 CZĘŚĆ I. Istota, przyczyny i zagrożenia wynikające z odrzucenia rówieśniczego w przedszkolu i szkole podstawowej 15 ROZDZIAŁ 1. Istota zjawiska odrzucenia rówieśniczego i jego wybrane następstwa 19 1.1. Znaczenie akceptacji rówieśników dla rozwoju i funkcjonowania dziecka 26 1.1.1. Znaczenie akceptacji rówieśników dla wyników dziecka w nauce 28 1.1.2. Relacje z rówieśnikami jako czynnik chroniący w przypadku niewłaściwego funkcjonowania rodziny 33 1.2. Następstwa odrzucenia dziecka przez rówieśników 38 1.3. Trwałość statusu odrzucenia 48 1.4. Podsumowanie 53 ROZDZIAŁ 2. Przyczyny odrzucenia dziecka przez rówieśników związane z warunkami jego rozwoju w rodzinie 58 2.1. Więź dziecka z rodzicami jako szansa i zagrożenie dla dobrych relacji z rówieśnikami 58 2.1.1. Zachowania opiekuna we wczesnym dzieciństwie a wzorce przywiązania i ich następstwa dla dalszego funkcjonowania dziecka 60 2.1.2. Kompetencje matki niezbędne do powstania bezpiecznego przywiązania w pierwszym roku życia dziecka 63 2.1.3. Zachowania opiekuna w okresie przedszkolnym a wzorce przywiązania i ich następstwa dla dalszego funkcjonowania dziecka 70 2.1.4. Wskaźniki charakteryzujące jakość interakcji matka–dziecko w okresie przedszkolnym i na początku okresu szkolnego oraz jej związek z typem przywiązania 75 2.1.5. Problem liczby bliskich związków i stałości wzorców przywiązania 81 2.1.6. Przywiązanie w okresie dzieciństwa a funkcjonowanie dziecka w relacjach z rówieśnikami 84 2.2. Praktyki wychowawcze rodziców a relacje dziecka z rówieśnikami 92 2.2.1. Style wychowania 93 2.2.2. Wybrane uwarunkowania praktyk rodzicielskich 100 2.3. Podsumowanie 109 ROZDZIAŁ 3. Przyczyny odrzucenia związane ze specyficznymi właściwościami dzieci 111 3.1. Rozumienie innych ludzi i porozumiewanie się z nimi 111 3.1.1. Uwarunkowania rozwoju teorii umysłu 115 3.1.2. Znaczenie rozwoju teorii umysłu dla funkcjonowania dzieci w relacjach z rówieśnikami 120 3.1.3. Charakterystyka modelu przetwarzania informacji społecznych przez dzieci opracowanego przez Nicki R. Crick i Kennetha A. Dodge’a 127 3.1.4. Spojrzenie Karen L. Bierman na przyczyny odrzucenia związane z przetwarzaniem przez dziecko informacji o świecie i sobie samym 133 3.2. Kompetencje emocjonalne 140 3.2.1. Świadomość własnych stanów emocjonalnych i umiejętność komunikowania ich innym ludziom 142 3.2.2. Rozpoznawanie emocji innych ludzi i umiejętność empatycznego reagowania na nie 145 3.2.3. Kontrolowanie emocji 155 3.2.4. Znaczenie kompetencji emocjonalnych dla funkcjonowania dziecka w relacjach z rówieśnikami 166 3.3. Kompetencje społeczne 177 3.3.1. Umiejętność współpracy 180 3.3.2. Umiejętność rozwiązywania konfliktów 186 3.3.3. Znaczenie kompetencji społecznych dla funkcjonowania dziecka w relacjach z rówieśnikami 194 3.4. Podsumowanie 196 ROZDZIAŁ 4. Przyczyny odrzucenia związane ze środowiskiem szkolnym 199 4.1. Przyczyny odrzucenia związane z klasą szkolną 200 4.2. Przyczyny odrzucenia związane z nauczycielem i organizacją procesu nauczania 210 4.3. Podsumowanie 215 CZĘŚĆ II. Wczesna profilaktyka odrzucenia rówieśniczego i pomaganie dzieciom odrzucanym 221 ROZDZIAŁ 5. Wspieranie rodziców w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczej 225 5.1. Zapobieganie powstawaniu pozabezpiecznego przywiązania 225 5.1.1. Interwencje zmierzające do podnoszenia wrażliwości macierzyńskiej 229 5.1.2. Interwencje zmierzające do zmian w posiadanych przez rodziców reprezentacjach dotyczących opieki 233 5.1.3. Interwencje dostarczające rodzicom wsparcia społecznego w celu ułatwienia sprawowania opieki nad dzieckiem 235 5.1.4. Interwencja w szczególnie trudnych przypadkach 237 5.1.5. Możliwości praktycznego wykorzystania wyników badań nad zapobieganiem pozabezpiecznemu przywiązaniu 242 5.2. Tworzenie rodzicom warunków do rozwijania kompetencji wychowawczych 245 5.2.1. Programy oparte na teorii społecznego uczenia się Alberta Bandury 246 5.2.2. Program Joanny Sakowskiej „Szkoła dla rodziców i wychowawców” 259 5.2.3. Program wspomagania rozwoju kompetencji wychowawczych rodziców dzieci w wieku przedszkolnym Blanki Poćwiardowskiej 276 5.2.4. Koncepcja terapii dzieci impulsywnych Rossa W. Gre