Opis
Michał Archanioł, jeden z najpopularniejszych świętych i najsłynniejszy z aniołów, od początków chrześcijaństwa otaczany jest wyjątkową czcią. Na ten stan składa się cały szereg czynników, do których należą m.in. wyobrażenia tradycji judaistycznej, rozwój kultu w łonie samego chrześcijaństwa, związane z imieniem Świętego dziedzictwo literatury i sztuk pięknych, a także nakładanie się na stare kulty pogańskie pierwiastków wiary i religijności chrześcijańskiej oraz wierzenia ludowe. Wszystko to daje wielowymiarowy, choć jednocześnie dość spójny obraz Michała Archanioła w kulturze prawosławnych Słowian, dziedziczącej – za pośrednictwem tradycji bizantyńskiej – spuściznę judaistyczną. Zdawać by się więc mogło, że poświęcone Michałowi Archaniołowi teksty liturgiczne, literackie i folklorystyczne kreują barwny, lecz niezbyt spójny jego obraz. Tak jednak nie jest. Majestatyczny książę aniołów, zwycięzca Szatana i wszelkiego zła, pogromca żywiołów, patron wiernych, orędownik uciśnionych, uzdrowiciel cierpiących, strażnik ładu i sprawiedliwości, surowy sędzia, opiekun dobrej śmierci i przewodnik po zaświatach, opiekun domostw – to jedynie ogólnie zarysowane role Archanioła, które, podlegając kontaminacjom, nie tracą swego szczególnego charakteru, a przeciwnie – wzbogacają się o nowe aspekty. Wizerunek św. Michała powstały w kulturze prawosławnych Słowian bałkańskich jest z pewnością niejednowymiarowy, lecz jednocześnie synkretyczny, co decyduje o jego specyfice i wyjątkowości. Spis treściPrzedmowa 5 Wstęp 7 ROZDZIAŁ I. Słowiańska proza retoryczna o aniołach 21 Klemens Ochrydzki, Mowa pochwalna Michałowi i Gabrielowi 24 Anonim, Słowo o aniołach 34 Eliasz Miłujący Trud, Słowo na Sobór Michała Archanioła 38 Sofroniusz Wraczanski, Słowo na Sobór arcystratega Michała i innych niebiańskich sił bezcielesnych 45 ROZDZIAŁ II. Krótkie formy hagiograficzne 53 Relacje prologów 53 Cud w Chonach – między liturgią a opowieścią przygodową 65 ROZDZIAŁ III. Słowiańskie opowieści o cudach Archaniołów 71 Diakon Pantaleon, Opowieść o cudach Michała Archanioła 71 Damaskin Studyta, Słowo na Sobór Archaniołów 80 ROZDZIAŁ IV. Aniołowie w poezji liturgicznej 105 ROZDZIAŁ V. Narracje pseudokanoniczne i modlitwy 115 Legendy chrześcijańskie o początkach świata 116 Teksty euchologiczne 132 ROZDZIAŁ VI. Michał Archanioł w folklorze 155 Mityczny podział świata między świętych i jego konsekwencje w wierzeniach ludowych 155 Święty Michał w kalendarzu liturgicznym i agrarnym 163 Michał Archanioł przez Boga między ludzi posłany 170 Zakończenie 175 “The whole world have their guardian in you”. St. Michael the Archangel in Orthodox Slavs’ culture in the Balcans (Summary) 181 Aneks (1) Eliasz Miłujący Trud, Słowo na sobór Michała Archanioła wg rkpsu Deczani 103; (2) Sofroniusz Wraczanski, Słowo na Sobór arcystratega Michała i innych niebiańskich sił bezcielesnych wg rkpsu 1092; (3) Cud w Chonach wg rkpsu 232; (4) Służba na 6 IX wg rkpsu Zograf Ie7; (5) Pierwszy kanon na 8 XI wg rkpsu 522; (6) Kanon z akatystem Archaniołom wg rkpsu 96 187 Spis skrótów 225 Przywołane księgi biblijne 226 Wykaz wykorzystanych rękopisów 227 Bibliografia 231