Opis
Książka nie jest sproblematyzowaną rozprawą, lecz zbiorem szkiców i interpretacji. W centrum widzenia autorki znalazły się wiersze, w których obraz hałdy jako najbardziej charakterystycznej ikony czarnego Śląska został potraktowany symbolicznie. Hałda stanowi w nich nie tylko i nie wyłącznie nieusuwalny element krajobrazu, lecz także niesie z sobą o wiele ważniejsze znaki – egzystencjalne oraz etyczne. Hałda jako symbol pejzażu pojawia się w twórczości wielu poetów śląskich. Tutaj przywołano tych najbardziej charakterystycznych i być może dla swojego czasu, a nawet dla literatury na Górnym Śląsku – najważniejszych. Ryzyko hierarchii nie jest moim zamiarem, ponieważ nie o porządek historycznoliteracki chodzi, ale o próbę stematyzowania tego, co do tej pory umykało spojrzeniu krytycznemu. Zobaczyć Śląsk i człowieka zamkniętego w przemysłowym krajobrazie właśnie przez pryzmat jego najoczywistszej ikony – to zderzyć się z niezwykle ważnymi pytaniami o istnienie i jego wartość. Hałdę przywołują w swoich wierszach poeci wybitni i minorum gentium, klasycy dwudziestowiecznej liryki i amatorzy. Nie sposób ich tu wszystkich przywołać, dlatego prowadzone rozważania zostały ograniczone do pierwszego i do drugiego pokolenia autorów literatury polskiej na Górnym Śląsku po roku 1922 – Emila Zegadłowicza (ur. 1888), Włodzimierza Żelechowskiego (ur. 1893) , Wilhelma Szewczyka (ur. 1913), Bolesława Lubosza (ur. 1928), Tadeusza Kijonki (ur. 1936) i Stanisława Krawczyka (ur. 1938). Z ich wierszy (z wyjątkiem utworów autora Ballad, który pozbawił Śląsk zwałów) można wyodrębnić podobne obrazy hałd, mimo że są one opisywane na różnych etapach czasu społecznego. Wśród nich znajdują się między innymi przedstawienia usypisk jako gór życia, które zaskakują rozwijającą się na nich przyrodą; jako miejsc pełniących rolę schronów, bunkrów, składowania amunicji podczas wojennej zawieruchy czy powstań śląskich; jako ustronnych przestrzeni spotkań, bliskości kochanków; jako miejsc biedy, ale także pracy i ocalenia człowieka; jako śmietniki, przestrzenie gromadzenia pokopalnianych odpadów, rzeczy niepotrzebnych i wyrzuconych; jako wzniesienia zanieczyszczające otoczenie i trujące środowisko. Zaprezentowane w książce szkice o śląskich poetach koncentrują się na interpretacji obrazu. Każde jego widzenie kształtuje się natomiast indywidualnie, „ukazuje to, co widzialne, w inny, i od tej pory nieznany sposób”. Interpretacja każdorazowo stanowi najważniejsze narzędzie, poprzez które można dotrzeć do wyobraźni twórców. Przywoływany w pracy kontekst historyczno-literacki pojawia się – by tak rzec – przy okazji, jest wzmocnieniem interpretacyjnych tez. Spis treściSpis treści Wstęp / 9 W głąb hałdy: wprowadzenie / 25 Hałda – ikona Śląska / 25 Hałda – ikona wyobraźni / 28 Hałda – miejsce autobiograficzne, dom / 31 Hałda – przestrzeń, forma, kształt / 33 Hałda – przedmiot, rzecz, konkret / 37 Hałda – resztka, wysypisko, śmietnik / 39 Śląsk bez hałd: Emil Zegadłowicz / 43 Przymierze z ziemią / 43 Pieśń o Śląsku / 47 Zapowiedź ery mesjańskiej / 49 Śląsk – „ziemia macierzna” / 53 Profetyzm / 58 Czarny Śląsk, zielony Śląsk / 63 Bez hałd / 66 W cieniu brzóz i kominów: Włodzimierz Żelechowski / 71 Przybysz z Krakowa / 71 „Ponure góry z żużli” / 74 Czerń usypiska / 78 „Nędzny pagórek” / 82 Śląsk – mała arkadia / 84 „Umiłowanie bez sentymentu” / 86 Bard hałd: Wilhelm Szewczyk / 91 Śląsk – ziemia domowa / 91 Nowa Pieśń o Śląsku / 94 Syn hałd i głodu / 102 Płomień – pies towarzysz / 108 Karolinka, Karliczek, hałda, wiatr / 114 Hanys / 117 Noc / 132 Zobaczyć nadrealne / 144 Hałdy w tle: Bolesław Lubosz / 151 Poeta stąd / 151 Wojenna zawierucha / 153 Trwanie natury / 155 Drzewa / 160 Sensualność hałdy / 164 Dom / 169 Personalizacje / 174 Bycie i umieranie / 182 Poeta ziemi: Tadeusz Kijonka / 189 Temat śląski – ziemia / 189 Imię ziemi / 191 Poemat o nadziei / 198 Interioryzacja hałdy / 206 Hałda – w stronę sacrum / 211 Radlińskie wzgórza / 224 Święta czarna góra / 232 Metafizyka hałdy: Stanisław Krawczyk / 239 Magiczne słowo – hałda / 239 Hałda – znak tożsamości / 240 Dwie ojczyzny / 245 Oblicza hałd / 249 Trwanie i wierność / 254 Sacrum hałdy / 257 Hałda i człowiek / 261 Hałda – symbol Sensu / 265 Zamiast zakończenia / 269 Posłowie (Anna Węgrzyniak) / 289 Nota bibliograficzna / 299 Bibliografia / 301 Spis ilustracji / 309 Indeks nazw osobowych / 311 Summary / 315 ?????? / 317