Opis
Poezja Hölderlina (1770-1843), nazywanego „najbardziej niemieckim poetą”, stanowi nawet w jego rodzimej literaturze niewątpliwy wyjątek. Mimo istniejących przekładów także w Polsce jest znana tylko częściowo, jej wczesną fazę polski czytelnik poznawał dotąd w niewielu przekładach Andrzeja Lama. Twórczość poety, powstała w latach 1784-1795, była dotąd w badaniach literaturoznawczych omijana lub traktowana jako faza wstępna, mniej wartościowa niż wielkie hymny i elegie powstałe w latach późniejszych. Niniejsza książka przybliża wczesną twórczość Hölderlina i proponuje jej interpretację opartą na źródłach inspiracji, z których czerpał młody poeta. Jego wczesne dzieło wpisuje się w szeroki kontekst literacki, teologiczny i filozoficzny, stanowi syntezę wątków, odzwierciedlenie refleksji filozoficznej oraz religijnej. Myśl ujęta w wyszukaną formę literacką, wybieraną i modyfikowaną przez poetę od początku świadomie i systematycznie rozwijaną, zaskakuje swoją głębią i powinowactwem z twórczością późniejszą. Ukazując obrazy jedności świata i wędrówki ku boskiej Jedni, Hölderlin dąży do skonstruowania typu mimesis, który przypominałby imitatio dei, naśladowanie Boga i procesu stwarzania przezeń świata. Czerpie z religii i filozofii, w sposobie ukazywania rzeczywistości, człowieka i transcendencji przybliżając się pod wieloma względami do mistyki. Na związek z nią wskazują także liczne źródła inspiracji poety – pisma Heraklita, Platona, neoplatonizm, Biblia i chrześcijaństwo, pietyzm, filozofia Spinozy, Jacobiego i Herdera. Nie bez znaczenia w procesie formowania się poetyckiej postawy Hölderlina były filozoficzne systemy Fichtego i Schellinga, literatura antyczna oraz mu współczesna. Poeta w swych młodzieńczych utworach zajął się ważnymi tematami, aktualizowanymi także w literaturze niemieckiej końca XVIII wieku: sposobem pojmowania Boga, człowieka i natury, poszukiwaniem Jedności w rozmaitości kosmosu i w ludzkiej jaźni. Wyrażał tęsknotę za utraconą Jednią, traktował poezję jako apokatastazę, poszukiwał przejawów transcendencji w naturze i człowieku. Idea świata jako jedności, odkrywanie szyfrów boskości w naturze, kosmosie i duszy stanowią centrum zainteresowań młodego Hölderlina, których mimo swego tragicznego losu nigdy nie porzucił. Spis treściWprowadzenie 9 Rozdział I. Od poetyckiej biografii do interpretacji 23 1. Hölderlin – biografia, konteksty, powinowactwa 23 2. Wybrane zagadnienia poruszane w badaniach historycznoliterackich nad twórczością Hölderlina. Czy teologiczno-filozoficzna debata w poezji jest możliwa? 37 3. Polskie czytanie Hölderlina 60 4. Odbiorca przyszłości – próba nowego spojrzenia 66 Rozdział II. Mistyka i filozofia wobec Nieuwarunkowanego 73 1. Definicje mistyki 73 2. Hölderlina idea „Kościoła walczącego”, wizje przyszłości i powrotu 78 2.1. Apokatastaza – w stronę pierwotnego ładu 87 2.2. Idea Jedna – między antykiem a chrześcijaństwem 90 2.3. Idea Jedna: Heraklit i Wechselwirkung Hölderlina 92 2.4. Idea Jedna – Wilhelm Heinse 96 2.5. „Jedno ze wszystkim, co żyje” – Hyperiona wizja Jedna 98 2.6. Bóg ukryty i unio mystica 100 3. Mistyka i mistycyzm na przełomie XVIII i XIX w 102 3.1. Mistyka Natury 109 3.2. Gerhard Tersteegen – teologiczna dyskusja z ideą Jedna 112 3.3. Imanuel Kant: krytyka mistycyzmu 114 3.4. Idealizm niemiecki wobec mistycyzmu 115 3.5. Johann Ludwig Ewald – Listy o mistyce: „fantazja poetów” a mistyka 117 4. Nieuwarunkowane a cel mistycznego poznania 121 5. Mistyka wobec problemu kreacji literackiej 123 6. Nieuwarunkowane – próba definicji 124 6.1. Poza granicą doświadczenia – definicja Nieuwarunkowanego według Kanta 129 6.2. Nieuwarunkowane według Friedricha Heinricha Jacobiego 131 6.3. „Coś do pomyślenia przez siebie” – Nieuwarunkowane według Friedricha Schellinga 135 6.4. Dynamiczna harmonia dysonansów – Friedrich Hölderlin 141 6.4.1. Kant: konfrontacja z dowodami na istnienie Boga 142 6.4.2. Recepcja pism Jacobiego 143 6.4.3. Krytyka Fichtego: „jako absolutne Ja nie mam żadnej świadomości” 144 6.4.4. Friedrich Schelling: „nie zawsze zgadzaliśmy się ze sobą” 145 7. Pisma teoretyczne Hölderlina 146 7.1. Sąd i byt 146 7.2. Wechselwirkung 149 7.3. Próba podsumowania 151 7.4. Nieskończone w skończoności – Nieuwarunkowane i dowody istnienia Boga 152 Rozdział III. Przekaz szyfrów transcendencji: natura, historia, jaźń wobec Nieskończonego 157 1. Od filozofii do poezji i z powrotem 157 2. Znaki Transcendencji 160 2.1. Natura, historia i Chrystus a kwestia nieskończoności 161 2.2. Chrystus – mit a objawienie Absolutu w historii 163 2.3. Jaźń i zjednoczenie natury z historią 165 3. Mit jako przekaz najwyższej idei 168 3.1. Historia i poezja a potrzeba „Nowej Mitologii” 170 3.2. Projekt (Das älteste Systemprogramm des deutschen Idealismus) 173 4. Obraz, wizja i metafora wobec transcendencji i doświadczenia religijnego 176 4.1. Od mówienia o rzeczywistości transcendentnej do obrazu i metafory mistycznej 178 5. Przekaz transcendencji: poezja i permanentny stan nietrwałości 181