Opis
Tematem publikacji jest poetyka europejskiego wiersza litanijnego, przedmiotem opisu – problematyka gatunku, rytmu i figur retorycznych oraz wersologia porównawcza, tłem zaś – kulturowa tożsamość Europy. Zagadnienia te są analizowane w ścisłym związku z rekonstrukcją implikowanej kosmologii litanii. Autor dowodzi, że litania powstała jako próba przełożenia na rytm tekstu starożytnych wyobrażeń na temat czasoprzestrzeni świata. Strukturę tej czasoprzestrzeni trudno przedstawić na płaskiej mapie, oddają ją natomiast bizantyjskie mozaiki w sklepieniach półkolistych, gotyckie rozety witrażowe i właśnie – litania. Badania obejmują okres od starożytności do połowy XIX wieku. Autor prowadzi Czytelnika tropem genezy i metamorfoz wiersza litanijnego od poezji staroegipskiej, biblijnej, syryjskiej i greckiej, przez twórczość w języku łacińskim, aż do literatur nowożytnej Europy (szczególnie w językach francuskim, włoskim i angielskim, także niemieckim oraz w językach słowiańskich, iberyjskich czy skandynawskich). W świetle rozważań Autora wiersz litanijny – choć wykorzystywany przez poetów różnych narodowości i rozmaitych wyznań – był w okresie nowożytnym formą jednoczącą kulturowo Europę wokół wspólnego gatunkowego obrazu świata. Spis treściPodziękowanie 9 Wykaz skrótów 10 Zasady cytowania 11 Zasady pisowni 11 WPROWADZENIE 13 Część pierwsza POCHODZENIE WIERSZA LITANIJNEGO 25 Rozdział pierwszy Starożytne próby litanii metrycznych 32 Rozdział drugi Litania i matematyka 37 Rozdział trzeci Geneza wiersza litanijnego w pieśni 44 Rozdział czwarty Geneza wiersza litanijnego w prozie 56 Rozdział piąty Wiersz litanijny jako embrionalna forma wiersza 71 Część druga GATUNEK LITANII 81 Rozdział pierwszy Pojęcie, nazwa i termin litanii 84 Rozdział drugi Geny litanii 98 2.1 Gen ektenialny 102 2.2 Gen chairetyzmiczny 112 2.3 Gen polionimiczny 135 2.3.1 Egipski hymn henoteistyczny 136 2.3.2 Błogosławieństwa w hymnie monoteistycznym 143 a) Hymn trzech młodzieńców 148 b) Psalm 136 155 c) Hymny św. Efrema Syryjczyka 160 d) Powrót do Biblii 163 2.3.3 Bilans 170 2.4 Łączenie genów 173 2.4.1 Chairetyzmy bizantyjskie: gen polionimiczny + gen chairetyzmiczny 174 2.4.2 Litania do Wszystkich Świętych: gen polionimiczny + gen ektenialny 184 a) Lista maksym 197 b) Lista bohaterów 201 c) Zaklęcie katalogowe i lorica 208 2.4.3 Litania loretańska: gen polionimiczny + gen ektenialny + gen chairetyzmiczny 220 Część trzecia LITANIA – GATUNKOWY OBRAZ ŚWIATA 225 Rozdział pierwszy Struktura obrazu świata 228 1.1 Co to jest gatunkowy obraz świata? 228 1.2 Czasoprzestrzeń koncentryczna 236 1.2.1 Paradoks okręgu 237 1.2.2 Artystyczne konceptualizacje czasoprzestrzeni koncentrycznej 242 1.3 Semantyka komponentów litanii 248 1.3.1 Podstawowy schemat dwukomponentowy 248 1.3.2 Schematy z trzema i czterema komponentami 251 1.3.3 Tendencje redukcyjne w kierunku jednego komponentu 259 1.3.4 Wnioski i konsekwencje 264 a) Technika wycinka i technika przekroju 265 b) Wyliczenia nielitanijne 267 c) Konsekwencje teologiczne 271 1.4 Układ komunikacyjny litanii 272 1.4.1 Nadadresat 273 1.4.2 Podmiot uprawniony do wypowiedzi 274 1.4.3 Semantyka apostrofy 278 1.4.4 Pośrednictwo 280 1.5 Problem czasu 285 Rozdział drugi Antonomazja 290 2.1 Antonomazja w tradycji retorycznej 291 2.2 Antonomazja w kontekście innych tropów i zjawisk językowych 297 2.3 Przedziwne imiona 304 2.4 Wieloimienność 308 2.5 Antonomazje w działaniu 315 2.6 Narracja litanijna 324 Część czwarta POWSTANIE I ROZWÓJ LITANII POETYCKICH 339 Rozdział pierwszy Podziały w Kościele, podziały w poezji 343 1.1 Gen ektenialny w litanii kościelnej i poetyckiej 347 1.2 Gen chairetyzmiczny w litanii kościelnej i poetyckiej 349 1.3 Specyfika litanii poetyckiej w kontekście pobożności prywatnej 354 Rozdział drugi Równoległe funkcjonowanie genu polionimicznego w nurcie poetyckim 357 Rozdział trzeci Wersyfikacja litanii kościelnej i poetyckiej 373 Rozdział czwarty Sztuka parafrazy, komentarza i autokomentarza 380 4.1 Poetyckie parafrazy litanii kościelnych 382 4.2 Poetyckie komentarze do litanii kościelnych 384 4.2.1 Etap średniowieczny 385 4.2.2 Etap poreformacyjny 387 4.3 Autokomentarz jako specyficzna technika litanii poetyckiej 395 Rozdział piąty Związki litanii z innymi gatunkami 400 5.1 Litania a sonet 400 5.2 Litania a pozostałe gatunki średniowieczne 405 5.3 Litania a gatunki nowożytne 411 Rozdział szósty Interpretacje – reinterpretacje – eksperymenty 419 6.1 Interpretacje zasobów gatunkowych 419 6.2 Reinterpretacje zasobów gatunkowych 429 6.3 Eksperymenty z gatunkowym obrazem świata 438 Podsu mowanie 448 Wybór bibliografii 451 Summary 461 Indeks osób 463 Indeks rzeczowy 470