Opis
Polski pijar Wincenty Skrzetuski, żyjący w latach 1745-1791, był uznanym historykiem, prawnikiem, pisarzem politycznym, nauczycielem oraz tłumaczem doby stanisławowskiej. Do jego ważniejszych dzieł należy zaliczyć "Mowy o głowniejszych materiach politycznych" oraz historie Szwecji i starożytnej Grecji. W swoich pracach Skrzetuski niejednokrotnie nawiązywał do zagadnień moralno-etycznych, stawiając sobie za cel wychowanie dobrego obywatela łączącego w sobie światopogląd chrześcijański, idee humanitarne, oświeceniowe, nowożytne koncepcje prawnonaturale i etykę opartą na podstawach racjonalnych. Skrzetuski pozostawał pod silnym wpływem republikańskiej ideologii Mably’ego i Rousseau oraz innych myślicieli oświeceniowych z Monteskiuszem i Beccarią na czele. Najważniejszym dziełem Skrzetuskiego, wydanym w latach 1782-1784, było "Prawo polityczne narodu polskiego". Pijar spopularyzował w nim obraz ustroju i prawa Rzeczypospolitej obowiązujący przed Sejmem Czteroletnim, propagując konieczność dalszych reform politycznych, społecznych i ekonomicznych w państwie szlacheckim. Swoją pracę Skrzetuski oparł częściowo na erudycyjnym dziele Gotfryda Lengnicha "Ius publicum Regni Poloniae", które uzupełnił o nowe rozwiązania ustrojowe wprowadzone w Rzeczypospolitej po 1764 roku. Dokonana w przedmiotowej rozprawie analiza "Prawa politycznego narodu polskiego" pozwala na stwierdzenie, że było to solidne kompendium wiedzy o ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej, mające miejscami cechy traktatu politycznego. W swym stosowanym w szkołach podległych Komisji Edukacji Narodowej podręczniku Skrzetuski zaprezentował szerokie spektrum zagadnień odnoszących się zarówno do ustroju politycznego, społecznego oraz gospodarczego, jak i ustroju sądów. Podobnie jak dla Monteskiusza, dla polskiego pijara prawo polityczne było tą gałęzią prawa, która regulowała system rządów. Według Skrzetuskiego, na prawo polityczne składały się: sposób sprawowania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, obrady publiczne oraz prawa i obowiązki wszystkich stanów, funkcjonowanie różnych organów i urzędów, religia, skarb, wojsko, handel, ludność, a także traktaty i umowy z obcymi państwami. Przeprowadzona w rozprawie analiza "Prawa politycznego narodu polskiego" pozwala na stwierdzenie, że pijar prezentował własne oceny i postulaty reform, które niejednokrotnie były kontynuacją głosów i myśli poprzedzających go pisarzy politycznych na czele ze Stanisławem Konarskim. Analiza poglądów Skrzetuskiego pozwala przyznać mu poczesne miejsce wśród polskich pisarzy politycznych doby stanisławowskiej, szczególnie tych tworzących przed Sejmem Wielkim ? propagatorów, a nawet projektodawców niektórych reform. Spis treściSpis treści Wstęp / 7 Rozdział pierwszy Życie i działalność oraz dorobek pisarski Wincentego Skrzetuskiego – krótka charakterystyka / 19 Rozdział drugi Prawa polityczne / 63 1. Prawo polityczne i jego źródła / 63 2. Prawa kardynalne / 79 3. Materie status / 96 Rozdział trzeci Ustrój polityczny / 111 1. Forma rządu / 111 2. Król / 116 3. Senat / 144 4. „Sejm” / 155 5. Sejmiki / 185 6. Rada Nieustająca / 207 7. Konfederacje / 225 Rozdział czwarty Ustrój społeczny / 237 1. Stan rycerski / 237 2. Stan duchowny / 247 3. Stan miejski / 257 4. Stan wiejski / 280 Rozdział piąty Edukacja i wyznania / 301 1. Edukacja / 301 2. Wyznania / 314 Rozdział szósty Ustrój gospodarczy / 333 1. Skarb Rzeczypospolitej / 333 2. Starostwa i królewszczyzny / 355 3. Handel i rękodzieło / 366 Rozdział siódmy Podziały terytorialno-administracyjne oraz urzędy / 383 1. Podziały terytorialno-administracyjne / 383 2. Urzędy / 393 Rozdział ósmy Ustrój sądów / 425 1. Sąd sejmowy / 425 2. Sąd relacyjny / 436 3. Sąd asesorski (asesoria) / 440 4. Sąd referendarski / 447 5. Sąd marszałkowski / 451 6. Sądy Komisji Skarbowych / 455 7. Trybunały Koronny i Litewski / 460 8. Sądy podkomorskie / 471 9. Sądy grodzkie / 476 10. Sądy ziemskie / 482 11. Sądy pograniczne / 486 12. Sądy wojskowe / 487 13. Sąd polubowny / 490 Rozdział dziewiąty Wojsko / 495 Rozdział dziesiąty Stosunki dyplomatyczne i traktaty międzynarodowe / 505 1. Posłowie i poselstwa / 505 2. Przymierza i traktaty / 519 Zakończenie / 529 Źródła i literatura / 537 Summary / 587 Zussamenfassung / 589