Opis
Koza, obok owcy, jest najdawniej udomowionym zwierzęciem gospodarskim na świecie i do dziś w wielu regionach ma duże znaczenie gospodarcze. Dowodem na to jest wielkość populacji tego gatunku, szacowana na ponad 1 mld. Różnorodność ras i głównych kierunków użytkowych – od dominującego na świecie mlecznego, przez mięsny, wełnisty i puchowy aż do pociągowego – wpływają na atrakcyjność chowu oraz rentowność produkcji tych zwierząt. Cechy wykształcone w procesie ewolucji pozwoliły kozom dostosować się do bardzo różnych warunków środowiskowych i wpłynęły na rozprzestrzenienie tego gatunku na świecie. Największą zaletą kozy domowej są jej małe wymagania bytowe, znacznie niższe niż innych przeżuwaczy, zwłaszcza bydła i owiec. Kozy wyróżniają się wśród wyżej wymienionych gatunków zaradnością, samodzielnością i lepszym przystosowaniem do życia na swobodzie. Zainteresowanie chowem kóz w Europie jest spowodowane m.in. wysoką wartością odżywczą i biologiczną koziego mleka oraz jego zastosowaniem w diecie osób uczulonych na specyficzne białka mleka krowiego. Nie bez znaczenia jest także rosnąca moda na żywność ekologiczną, pozyskiwaną od zwierząt utrzymywanych w sposób zbliżony do naturalnego. Istotnym czynnikiem są oczywiście walory smakowe wytwarzanych produktów – mleka, serów i mięsa, a także brak ograniczeń (kontyngentów) produkcyjnych dotyczących mleka koziego w krajach Unii Europejskiej. Na szczęście bezpowrotnie minęły czasy, w których uważano, że wypas kóz powoduje degradację wartości biologicznej danego obszaru i erozję gleby. Dziś wiadomo, że jest wręcz odwrotnie – racjonalny wypas kóz, często w powiązaniu z innym gatunkiem zwierząt (np. owcami), coraz powszechniej stosuje się w pielęgnacji krajobrazu, ponieważ zapobiega zarastaniu obszarów odłogowanych niepożądanymi gatunkami roślin. Na coraz większą skalę stosuje się go m.in. w wysoko uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej. W niektórych stanach USA kozy są wykorzystywane także do pielęgnacji pasów przeciwpożarowych, odgradzających sąsiadujące ze sobą duże obszary leśne. W podręczniku, którego autorami są wybitni polscy i zagraniczni specjaliści, kompleksowo omówiono zagadnienia hodowli i chowu kóz, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki rozrodu, żywienia, pielęgnacji oraz charakterystycznych dla tego gatunku zachowań zwierząt. Szczegółowo opracowany rozdział na temat pozyskiwania i przetwórstwa mleka koziego wzbogaca aktualną wiedzę z dziedziny mlecznego użytkowania kóz. Zagadnienia genetyki populacji oraz programów hodowlanych dla kóz mlecznych umożliwiają poznanie najnowszych dokonań i trendów w aktualnie realizowanych pracach hodowlanych. W obszernym rozdziale poświęconym chorobom kóz szczegółowo opisano etiologię, epidemiologię oraz zapobieganie i zwalczanie m.in. słabo poznanych i opisanych jednostek chorobowych, takich jak CAE czy zakażenie wirusem Schmallenberga. Zagadnienia ochrony zdrowia kóz w aktualnym wydaniu podręcznika poszerzono o podrozdział poświęcony zasadom zwalczania chorób pasożytniczych. Bardzo istotny jest uaktualniony rozdział dotyczący postępów cytogenetyki i genetyki molekularnej. Poznanie organizacji genomu kozy, oprócz znaczenia czysto poznawczego, ma także aspekt praktyczny, a eksperymenty z dziedziny transgenezy potwierdzają możliwość produkcji w gruczole mlekowym kozy peptydów o znaczeniu leczniczym. Opracowanie wzbogaca efektowny i starannie dobrany materiał ilustracyjny. Fotografie te podnoszą walory naukowo-dydaktyczne publikacji jako podręcznika akademickiego, adresowanego głównie do studentów zootechniki, biologii i weterynarii. Spis treściPRZEDMOWA DO TRZECIEGO WYDANIA (Jacek Wójtowski) 15 WSTĘP (Jacek Antoni Wójtowski) 17 I POCHODZENIE I UDOMOWIENIE KÓZ (Jacek Wójtowski) 19 Literatura 24 II GOSPODARCZE ZNACZENIE HODOWLI KÓZ NA ŚWIECIE (Jacek Antoni Wójtowski) 25 Literatura 34 III TYPY UŻYTKOWE KÓZ (Roman Niżnikowski) 37 3.1. Wstęp 37 3.2. Mleczny kierunek użytkowy 38 3.3. Mięsny kierunek użytkowy 39 3.4. Wełnisty kierunek użytkowy 41 3.5. Puchowy kierunek użytkowy 42 3.6. Kierunek wszechstronnie użytkowy (ogólnoużytkowy) 43 Literatura 44 IV RASY KÓZ UTRZYMYWANYCH W EUROPIE (Jacek Antoni Wójtowski) 45 4.1. Polska 45 4.2. Szwajcaria 49 4.3. Niemcy 51 4.4. Francja 52 4.5. Hiszpania 53 4.6. Włochy 55 4.7. Grecja 56 4.8. Kraje Europy Środkowo-Wschodniej 58 Literatura 59 V POZAEUROPEJSKIE RASY KÓZ (Przemysław Hińca, Jacek Antoni Wójtowski) 61 5.1. Azja 61 5.1.1. Wprowadzenie 61 5.1.2. Charakterystyka chowu i hodowli kóz w wybranych państwach azjatyckich 62 5.2. Afryka 63 5.3. Ameryka Południowa 67 5.4. Ameryka Północna 68 5.5. Australia i Nowa Zelandia 69 Literatura 71 VI ROZRÓD (Piotr Ślósarz, Jacek Antoni Wójtowski) 73 6.1. Biologiczne podstawy rozrodu kóz 73 6.1.1. Wprowadzenie 73 6.1.2. Układ rozrodczy kozy 75 6.1.3. Układ rozrodczy kozła 76 6.1.4. Dojrzałość płciowa 79 6.1.5. Dojrzałość rozpłodowa 80 6.1.6. Cykl rujowy – sezonowość rozrodu, oznaki rui 80 6.1.7. Objawy rui 84 6.2. Dobór par do rozpłodu i systemy pokry