Opis
Nowy podręcznik do gramatyki języka polskiego przeznaczony dla studentów polonistyki, slawistyki i innych kierunków humanistycznych. Autorka, wykorzystując najnowszy stan badań, omawia zagadnienia dotyczące budowy i funkcjonowania języka. Porządkuje terminologię oraz omawia dyskusyjne kwestie, takie jak chociażby podział na części mowy i części zdania, w bardzo przystępny sposób, aby nawet początkujący student mógł zrozumieć istotę problemu. Wykład urozmaicają analizy przykładów zaczerpniętych nie tylko z literatury pięknej, ale również z rozmów, tekstów prasowych i internetowych oraz materiałów reklamowych. Spis treściPrzedmowa 13 1. Wstęp 15 1.1. Czym jest gramatyka? 15 1.2. Polszczyzna na tle innych języków 22 1.3. Ewolucja systemu gramatycznego 27 1.3.1. Fleksja rzeczownika 29 1.3.2. Liczebniki 30 1.3.3. Zaimki 31 1.3.4. Fleksja czasownika 32 1.3.5. Innowacje składniowe 33 1.3.6. Językowe skutki globalizacji 34 2. Fonetyka 38 2.1. Mówienie - fonetyka artykulacyjna 38 2.2. Dźwięki mowy - fonetyka akustyczna 40 2.3. Słyszenie - fonetyka audytywna 43 2.4. Alfabet fonetyczny 46 2.5. Inwentarz polskich głosek 47 2.5.1. Samogłoski 47 2.5.1.1. Samogłoski ustne 47 2.5.1.2. Samogłoski nosowe 49 2.5.1.3. Dyftongi 51 2.5.2. Spółgłoski 52 2.5.2.1. Spółgłoski zwarto-wybuchowe (okluzywne) 53 2.5.2.2. Spółgłoski półotwarte (sonorne, sonanty) 55 2.5.2.2.1. Spółgłoski nosowe 55 2.5.2.2.2. Spółgłoski drżące (wibranty, trele) 56 2.5.2.2.3. Spółgłoski boczne (lateralne) 57 2.5.2.3. Spółgłoski szczelinowe (frykaty, spiranty) 57 2.5.2.4. Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) 59 2.6. Wpływ pisma na wymowę 60 3. Fonologia 62 3.1. Fonologia a fonetyka 62 3.2. Podstawowa jednostka fonologii: fonem 64 3.3. Ile fonemów liczy polszczyzna? 66 3.4. Upodobnienia i inne procesy fonologiczne 69 3.4.1. Upodobnienia pod względem dźwięczności 71 3.4.2. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji 72 3.4.3. Upodobnienia pod względem sposobu artykulacji 73 3.4.3.1. Odpodobnienie (dysymilacja) 73 3.4.3.2. Uproszczenie (elizja) 74 3.4.3.3. Przestawka (metateza) 74 3.4.3.4. Wstawienie (epenteza) 74 3.5. Fonologia suprasegmentalna 75 3.5.1. Sylaba 75 3.5.1.1. Model liniowy 75 3.5.1.2. Model nieliniowy 76 3.5.2. Wyraz fonologiczny 78 3.5.2.1. Akcent 78 3.5.2.2. Rytm 81 3.5.3. Fraza fonologiczna 81 3.5.4. Intonacja zdaniowa. Akcent rematyczny (fokus) 82 4. Morfematyka (analiza morfemowa) 84 4.1. Mniejsze od wyrazu: morfemy 84 4.2. Warianty morfemów: allomorfy 87 4.3. Rodzaje morfemów 89 4.4. Łączliwość morfemów: morfotaktyka 92 5. Morfologia jako gramatyka wyrazu 95 5.1. Granice wyrazu 95 5.1.1. Słowo a wyraz 95 5.1.2. Cztery piętra abstrakcji w rozumieniu wyrazu 96 5.1.2.1. Wyraz pisany (graficzny) lub mówiony (fonetyczny) 96 5.1.2.2. Wyraz tekstowy - najmniejsza forma swobodna 97 5.1.2.3. Wyraz gramatyczny (słowoforma). Formy syntetyczne i analityczne 98 5.1.2.4. Wyraz słownikowy (leksem) 101 5.2. Części mowy 105 5.2.1. Na początku była greka 105 5.2.2. Współczesne kryteria podziału 106 5.2.2.1. Klasy znaczeniowe 106 5.2.2.2. Klasy gramatyczne 108 5.2.2.2.1. Klasy gramatyczne charakteryzowane na podstawie składni 109 5.2.2.2.2. Klasy gramatyczne charakteryzowane na podstawie fleksji 112 5.2.3. Zdroworozsądkowy katalog części mowy w polszczyźnie 114 5.2.3.1. Rzeczowniki 114 5.2.3.2. Przymiotniki 116 5.2.3.3. Przysłówki 117 5.2.3.4. Liczebniki 119 5.2.3.5. Zaimki 120 5.2.3.6. Czasowniki 122 5.2.3.7. Przyimki 123 5.2.3.8. Spójniki 125 5.2.3.9. Partykuły 126 5.2.3.10. Wykrzykniki 127 6. Kategorie morfologiczne 129 6.1. Problemy definicyjne. Typologia kategorii 129 6.2. Kategorie werbalne (czasownikowe) 131 6.2.1. Osoba gramatyczna 131 6.2.2. Czas gramatyczny 134 6.2.3. Aspekt gramatyczny, aspekt leksykalny, aspektualność 139 6.2.4. Taksis, czyli porządek chronologiczny 145 6.2.5. Tryb a modalność 146 6.2.6. Strona i profilowanie treści (diateza) 150 6.2.7. Negacja - czy kategoria morfologiczna? 153 6.2.8. Liczba i rodzaj - lustrzane kategorie czasownika 154 6.2.9. (Nie)określoność 154 6.3. Kategorie nominalne (imienne) 155 6.3.1. Rodzaj 155 6.3.2. Deprecjatywność - honoryfikatywność 161 6.3.3. Przypadek 163 6.3.4. Apel 168 6.3.5. Liczba 169 6.3.6. Stopień 172 7. Słowotwórstwo 175 7.1. Ikoniczność formy językowej 175 7.2. Motywacja słowotwórcza 177 7.2.1. Zakres motywacji 177 7.2.2. Rodzaje motywacji 183 7.3. Kategoryzacja 190 7.4. Typy słowotwórstwa 192 7.4.1. Definicja formy słowotwórczej i formantu 192 7.4.2. Działania na morfemach 193 7.4.2.1. Derywacja dodatnia 193 7.4.2.2. Derywacja ujemna 195 7.4.2.3. Derywacja wymienna 197 7.4.3. Działania na wyrazach 199 7.4.3.1. Złożenia i złożeniowce 199 7.4.3.2. Kontaminacje 203 7.4.3.3. Skróty i skrótowce (akronimy) 205 7.4.4. Działania na fonemach 206 7.5. Kategorie słowotwórcze 207 7.5.1. Kategorie słowotwórcze rzeczowników 208 7.5.1.1. Kategorie słowotwórcze w języku potocznym 208 7.5.1.2. Kategorie słowotwórcze w odmianach specjalnych polszczyzny 209 7.5.2. Kategorie słowotwórcze przymiotników 21