Opis
Autorzy przedstawiają stojące przed polskim społeczeństwem wyzwania wynikające ze starzenia się ludności, odwołując się do doświadczeń innych społeczeństw i przenosząc te doświadczenia na specyficzne warunki demograficzne oraz uwarunkowania społeczno-ekonomiczne i polityczne współczesnej Polski. Na tle ogólnych prawidłowości zjawisk ludnościowych prowadzących do przekształcenia się struktury populacji według wieku z bardzo młodej w bardzo starą – skonfrontowanych z długookresowym przebiegiem zjawisk demograficznych w Polsce, mających decydujący wpływ na dynamikę i skalę starzenia się Polaków – w książce zostały zaprezentowane wybrane aspekty i konsekwencje tego procesu oraz związane z nim wyzwania społeczne, z uwzględnieniem obecnej i przyszłej sytuacji demograficznej. Prezentując szeroką panoramę skutków starzenia się w wybranych obszarach życia społecznego: gospodarce, relacjach międzypokoleniowych (w tym w dziedzinie opieki), wartościach i normach kulturowych, partycypacji obywatelskiej oraz polityce publicznej, autorzy skoncentrowali się na konsekwencjach widocznych na rynku pracy, w sferze zabezpieczenia społecznego i długoterminowej opieki zdrowotnej. Szczególną uwagę poświęcili reakcji polityków i innych podmiotów życia publicznego na zmiany demograficzne. Kluczowym zagadnieniem podjętym w publikacji jest wpływ postępującego starzenia się populacji na sytuację seniorów i ich rodzin oraz wynikające z tego wyzwania społeczne w skali lokalnej. Zarysowany został również przewidywany proces starzenia się polskiej populacji i jego wybrane skutki na podstawie oryginalnej prognozy demograficznej, w której wyjątkowe miejsce zajęło kształtowanie się i konsekwencje społeczne przyszłych migracji zagranicznych. The authors present the challenges facing Polish society resulting from the aging of the population. They explore the experiences of other societies and apply these experiences to the specific demographic conditions as well as socio-economic and political determinants of contemporary Poland. Spis treściMarek Okólski 11 Słowo wstępne CZĘŚĆ I. RAMY KONCEPCYJNE TOMU Agnieszka Fihel, Marek Okólski 22 1. Przemiany cywilizacyjne, ludnościowe i starzenie się społeczeństwa 22 1.1. Długookresowe zmiany ludnościowe jako zjawisko historyczne i cywilizacyjne związane z modernizacją 26 1.2. Przejścia demograficzne 26 1.2.1. Sekularna równowaga demograficzna jako przesłanka ontologiczna 27 1.2.2. Przejście demograficzne jako zmiana porządku (wzorca) reprodukcji ludności 29 1.2.3. Zmiany w strukturze demograficznej 29 1.2.4. Zmienna rola rodziny 33 1.2.5. Transfery rodzinne (międzypokoleniowe) 35 1.2.6. Rodzina epoki późnej modernizacji 36 1.2.7. Drugie przejście demograficzne 38 1.3. Przejście migracyjne 38 1.3.1. Przejście demograficzne a presja migracyjna 39 1.3.2. Przejście migracyjne – centralna część cyklu migracyjnego 41 1.3.3. Wzorce przejścia migracyjnego w społeczeństwie nowoczesnym i ponowoczesnym 45 1.4. Starzenie się społeczeństwa w trakcie modernizacji 45 1.4.1. Odmłodzenie struktury wieku na początku przejścia demograficznego 46 1.4.2. Czynniki starzenia się populacji w trakcie przejścia demograficznego 46 1.4.3. Przejście struktury wieku (age transition) 47 1.4.4. Starzenie się populacji – aspekt ilościowy i strukturalny 48 1.4.5. Starzenie się a transfery międzypokoleniowe w epoce późnej nowoczesności 51 1.5. Wyzwania dla starzejącego się społeczeństwa 51 1.5.1. Dywidenda demograficzna i jej następstwa 52 1.5.2. Wyzwania w podstawowych sferach życia społecznego CZĘŚĆ II. PRAWIDŁOWOŚCI/ANOMALIE LUDNOŚCIOWE W POLSCE Z PERSPEKTYWY DŁUGIEGO TRWANIA Marta Kiełkowska 66 2. Przemiany rozrodczości w Polsce 66 2.1. Uwagi wstępne 68 2.2. Początek przemian demograficznych na ziemiach polskich 70 2.3. Bezpośrednie determinanty przemiany rozrodczości po II wojnie światowej 72 2.3.1. Liczby kobiet w wieku reprodukcyjnym 73 2.3.2. Tworzenie rodzin 76 2.3.3. Zmiany płodności 80 2.4. Wybrane pośrednie determinanty przemian rozrodczości w okresie transformacji ustrojowej 81 2.5. Podsumowanie Marta Anacka, Agnieszka Fihel, Marek Okólski 85 3. Niedokończone przejście migracyjne 85 3.1. Wstęp 86 3.2. Wzrost demograficzny i potencjał migracyjny (od końca XIX w. do 1939 r.) 90 3.3. Zakłócenia procesów ludnościowych w wyniku II wojny światowej (1939–1948) 94 3.4. Migracje w „kraju bez wyjścia” (od 1948 r. do lat 80. XX w.) 97 3.5. Emigracja pod przykrywką wyjazdów czasowych (lata 80. XX w.) 99 3.6. Stopniowe otwieranie granic (od 1989 r.) 102 3.7. Napływ do Polski (od 1989 r.) 104 3.8. Podsumowanie Agnieszka Fihel 109 4. Przejście struktury wieku 109 4.1. Wstęp 112 4.2. Dane i metoda analizy 115 4.3. Wyniki analizy 115 4.3.1. Proces depopulacji 117 4.3.2. Przebieg procesu starzenia 120 4.3.3. Czynniki procesu starzenia 127 4.4. Podsumowanie CZĘŚĆ III. STARZENIE SIĘ POPULACJI Z PERSPEKTYWY MAKROSPOŁECZNEJ Ewa Jaźwińska, Marta Kiełkowska 132 5. Konsekwencje społeczne starzenia 132 5.1. Starzenie się ludności a starzenie się społe