Opis
Ze wstępu: Do tej pory najlepiej rozpoznane zostały zjawiska i procesy związane z funkcjonowaniem i reformowaniem bazowych, publicznych systemów emerytalnych. Mniejsze zainteresowanie, przynajmniej w piśmiennictwie polskim, budziły systemy dodatkowe, zwłaszcza zakładowe systemy emerytalne. Ten fakt oraz słaby jak do tej pory rozwój zakładowych systemów emerytalnych w Polsce (pracownicze programy emerytalne objęte pewnymi zachętami fiskalno-kosztowymi, obejmują zaledwie ok. 2% ogółu pracujących; również programy niekwalifikowane skupiają w naszym kraju podobną, niewielką grupę pracobiorców) stanowiły dla autora niniejszej pracy inspirację do podjęcia badań nad uwarunkowaniami rozwoju zakładowych systemów emerytalnych. Chodziło przy tym o uchwycenie prawidłowości i wypracowanie pewnej metodyki badań, która mogłaby znaleźć szersze zastosowanie. Zbadanie uwarunkowań procesu rozwojowego systemów zakładowych – w wybranym okresie i w jednym kraju – stanowić ma jedynie egzemplifikację dla głównego zamysłu pracy: próby wypracowania i sprawdzenia przydatności wieloczynnikowego modelu analizy zakładowych systemów emerytalnych, który mógłby znaleźć zastosowanie do ich badania w różnych krajach i w różnych okresach. Model ten uwzględnia zarówno zmienne ekonomiczne, jak i pozaekonomiczne – społeczne i kulturowe, które ponadto podzielono na czynniki wewnętrzne, endogeniczne – odnoszące się do pracodawców i pracowników, oraz zmienne zewnętrzne, egzogeniczne – odnoszące się do otoczenia przedsiębiorstw (w tym także uwarunkowania wynikające z poziomu rozwoju i konstrukcji publicznego systemu emerytalnego). Ze względu na duże znaczenie czynników o charakterze instytucjonalnym w kształtowaniu i rozwoju zarówno publicznych, jak i dodatkowych systemów emerytalnych autor nawiązuje do dorobku nowej ekonomii instytucjonalnej, zwłaszcza do teorii agencji i teorii kosztów transakcyjnych (w wersji O. Williamsona). Wykorzystanie tych koncepcji pozwala m.in. na głębsze przeanalizowanie pewnych aspektów funkcjonowania zakładowych systemów emerytalnych, takich jak zarządzanie ryzykiem, asymetria informacji w relacjach między stronami kontraktu, jakim jest zakładowa umowa emerytalna w fazie startu i w okresie dalszego funkcjonowania programu, czy też porównanie kosztów działania i efektywności różnych form programów zakładowych. Niezależnie od tych kwestii szczegółowych wyeksponowanie czynników instytucjonalnych pomaga w całościowym, wieloaspektowym ujęciu badanego problemu, a więc w identyfikacji zmiennych działających stymulująco i hamująco na rozwój zakładowego zabezpieczenia emerytalnego, ich siły oddziaływania oraz wzajemnych powiązań. W rozdziałach 1 i 2 omówiono przyjęte w pracy założenia koncepcyjne i metodyczne, prezentacji modelu poświęcono rozdział 3, rozdział 4 zawiera opis funkcjonowania rynku pracowniczych programów emerytalnych w badanym okresie, a pozostała część książki poświęcona jest egzemplifikacji (na przykładzie Polski) proponowanego wieloczynnikowego modelu analizy zmiennych stymulujących i hamujących rozwój zakładowych systemów emerytalnych (rozdział 5) oraz weryfikacji hipotezy o występowaniu problemu agencji w zarządzaniu tego typu programami (rozdział 6). Spis treściWPROWADZENIE 7 1. PODEJŚCIE DO PROBLEMU BADAWCZEGO 11 1.1. Uzasadnienie podjęcia tematu badań 11 1.2. Przedmiotowy, podmiotowy i czasowy zakres badań 18 1.3. Cel badań i główny problem badawczy 23 1.4. Hipotezy badawcze 29 1.5. Metody badawcze 31 1.5.1. Przesłanki wyboru metod badawczych 31 1.5.2. Zastosowane metody badawcze 35 1.6. Źródła 37 1.7. Stan badań nad zakładowymi systemami emerytalnymi w Polsce 39 2. TEORETYCZNE PODSTAWY ANALIZY ZAKŁADOWYCH SYSTEMÓWEMERYTALNYCH 60 2.1. Systematyka pojęć związanych z zabezpieczeniem emerytalnym 60 2.2. Istota i cele zakładowych systemów emerytalnych 76 2.2.1. Kryteria wyodrębnienia zakładowych systemów emerytalnych 76 2.2.2. Miejsce emerytur zakładowych w trójwarstwowym systemiezabezpieczenia emerytalnego 80 2.3. Rozwój historyczny zakładowych systemów emerytalnych 88 2.4. Organizacja i sposób finansowania emerytur zakładowych 104 2.4.1. Klasyfikacja zakładowych systemów emerytalnych 105 2.4.2. Zarządzanie aktywami zakładowych systemów emerytalnych a rynki finansowe 131 2.4.3. Opodatkowanie zakładowych systemów emerytalnych 134 2.4.4. Kontrola zakładowych systemów emerytalnych 136 2.5. Perspektywy rozwoju zakładowego zabezpieczenia emerytalnego 141 2.6. Możliwości wykorzystania instytucjonalizmu w analizie zakładowych systemów emerytalnych 144 2.7. Zakładowe systemy emerytalne jako przejaw społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa 160 2.8. Zakładowe systemy emerytalne jako element polityki personalnej 164 3. MODEL ANALIZY ZAKŁADOWYCH SYSTEMÓW EMERYTALNYCH 173 3.1. Wprowadzenie – istota i rodzaje modeli stosowanych w naukach ekonomicznych 173 3.2. Modele w nauce o polityce społecznej 175 3.3. Proponowany model analizy uwarunkowań rozwoju zakładowych systemów emerytalnych 178 3.3.1. Zewnętrzne (egzogeniczn