Opis
Elementy kresowe w powieściach cyklu litewskiego stanowią drugą część Studiów nad językiem Józefa Weyssenhoffa (część pierwsza: Język młodzieńczej korespondencji do Konstantego Marii Gorskiego, Kielce 2019, dotyczyła charakterystycznych zjawisk językowych obecnych w prywatnych listach przyszłego pisarza kierowanych w latach szkolnych i uniwersyteckich do kuzyna i serdecznego przyjaciela). Tym razem przedmiotem działań badawczych stały się różnego rodzaju zjawiska peryferycznej odmiany polszczyzny zwanej północnokresową utrwalone w trzech utworach literackich piewcy historycznych Kresów Wschodnich (Unia, Sobol i panna, Puszcza). Wybrane powieści stanowią wiarygodne źródło wiedzy o terytorialnym wariancie polszczyzny północnokresowej. Utrwalone w nich fakty językowe są nie tylko świadectwem regionalnej odmiany polszczyzny usytuowanej na dawnych Kresach Północno-Wschodnich, ale też dostarczają informacji na temat chronologii niektórych właściwości (gramatycznych i leksykalno-semantycznych), pozwalają zweryfikować i niejednokrotnie uzupełnić dostępne opisy zjawisk kresowych. Trzon rozprawy stanowi więc charakterystyka regionalnych właściwości północnokresowych wynotowanych z badanych tekstów literackich. Znalazły się tu zjawiska językowe dotyczące wszystkich podsystemów języka: fonetyczne, fleksyjne, składniowe, słowotwórcze i leksykalne. Działania badawcze obejmowały: opis, omówienie funkcji pełnionych w utworach oraz ocenę autentyczności (w oparciu o odpowiednią literaturę przedmiotu) wynotowanych faktów językowych. Na podstawie zebranego i scharakteryzowanego materiału można wysnuć następujące wnioski ogólne: – o tym, które właściwości pisarz uznawał za typowe dla północnokresowej odmiany polszczyzny, świadczy sposób prowadzenia stylizacji językowej oraz umieszczane bezpośrednio w tekście zasadniczym lub przypisach dodatkowe odautorskie objaśnienia; –literacki przekaz Weyssenhoffa odwzorowujący jakość, społeczne zróżnicowanie i charakterystyczne cechy polszczyzny północnokresowej drugiej połowy XIX i początków XX w. ma wartość dokumentarną. Zawarty w powieściach obraz tej polszczyzny stanowi cenny materiał i źródło wiedzy na temat polszczyzny litewskiej, zwłaszcza na opisanej przez pisarza części Kowieńszczyzny i białoruskiego Polesia. Spis treściSpis treści Uwagi wstępne . . . 9 Wykaz skrótów . . . 11 1. Wstęp . . . . 19 1.1. Zawartość pracy . . . 27 1.2. Dobór materiału i metody badawczej . . . 28 1.3. Polszczyzna połnocnokresowa . . . . 29 1.3.1. Zarys stanu badań . . . . . . 29 1.3.2. Kwestie terminologiczne . . . .38 1.4. Powieści „litewskie” – Unia, Sobol i panna, Puszcza . . . . 40 1.5. Wartość literackiego przekazu Weyssenhoffa . . . . . . . 50 1.6. Status polszczyzny na Litwie Kowieńskiej według Weyssenhoffa . . . 56 1.7. Klasyfikacja polszczyzny kowieńskiej według Weyssenhoffa i jego wiedza o tej odmianie języka polskiego zawarta w komentarzach i przypisach . . . . . . .59 1.8. Co wiemy o polszczyźnie na „białoruskim Polesiu” na podstawie Puszczy . . . . 64 2. Fonetyka i fonologia . . . .73 2.1. Wokalizm . . . . 73 2.1.1. Ślady akania . . . . 73 2.1.2. Wahania w rozkładzie jasnego o i pochylonego o . . . 76 2.1.3. Realizacja samogłosek nosowych . . . . . 78 2.1.4. Obecność grupy ir, yr . . .81 2.2. Konsonantyzm . . . . 83 2.2.1. Realizacja głoski h . . . . . . 83 2.2.2. Wahania w obrębie ciszących i szumiących . . . . . . 85 2.2.3. Hiperpoprawne ń przed c i k . . . 87 2.2.4. Wahania x? : x; ?? : ? . . . . 88 2.2.5. Oboczność x ? k . . . . 90 2.2.6. Mieszanie zakresow użycia r ? ž (rz) . . . . . 91 2.2.7. Realizacja v . . . 92 2.2.8. Protetyczne w . . . . . 93 2.2.9. Podwajanie społgłosek . . . 93 3. Fleksja . . .95 3.1. Rzeczowniki . . . 96 3.1.1. Wahania w kategorii rodzaju . . . . 96 3.1.2. Wahania w doborze końcowek rownoległych . . . . . . .100 3.2. Zaimki i przymiotniki . . . .. 110 3.2.1. Wahania w kategorii rodzaju w M. l.mn. przymiotnikow i zaimkow 110 3.2.2. Formy nieenklityczne bez akcentu logicznego . . . . 112 3.2.3. Nadużywanie zaimkow osobowych przy czasowniku . . . 116 3.2.4. Zaimek ichni . . . . . . . 119 3.2.5. Brak nagłosowego ń– w formach zaimkow . . . . . . . 120 3.2.6. Zaimek męskoosobowy ich w B. l.mn. zamiast żeńskorzeczowego je ………….121 3.2.7. Analityczne formy stopnia najwyższego przymiotnikow . . . . . . . 123 3.3. Czasowniki . . . . . . 124 3.3.1. Osobliwe formy czasu teraźniejszego . . . . . 124 3.3.2. Końcowka –m w 1. osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego . . . . 125 3.3.3. Analityczny czas przeszły z zaimkiem jako samodzielnym wykładnikiem osoby . . . . . . . . . . 128 3.3.4. Tryb przypuszczający . . . . 131 3.3.5. Chwiejność rodzaju w l.mn. czasownikow . . . . . 137 3.3.6. Wahania w użyciu zaimka się w czasownikach zwrotnych . . . . . . . 139 3.4. Imiesłowy . . . . . 142 3.4.1. Imiesłow teraźniejszy czynny . . . . . 144 3.4.2. Imiesłow czasu przeszłego na –szy . . . . . . 147 4. Składnia . . . . . . . . 155 4.1. Niezgodność między członami wypowiedzenia pod wzglę