Opis
Autorka omawia w książce problematykę wykluczenia w ujęciu szerokiej interdyscyplinarnej metodologii, na podstawie bogatej literatury przedmiotu i wyników pionierskich badań własnych przeprowadzonych w polskich enklawach biedy. Na uwagę zasługują m.in. ciekawe wnioski płynące z analizy postrzegania przestrzeni przez osoby badane i wielowątkowa interpretacja ich wypowiedzi i rysunków (tzw. map mentalnych). Wykluczenie w zmiennej perspektywie wykluczający–wykluczani wzbudzać może skrajne emocje: entuzjazm wygranej, spokój z powodu odsunięcia zagrożenia, gniew w obliczu nierówności, smutek odrzucenia, lęk przed skrzywdzeniem, traumę eksterminacji. Wielość znaczeń, manifestacji, konsekwencji wykluczeń pobudza poznawczo, wyzwala reakcje: od afirmujących zjawisko wyjaśnień po ideologiczną walkę z nierównościami. Wykluczenie jako życiowe doświadczenie i społeczna pozycja to także zmienna wpływająca na sposób widzenia siebie i innych, otaczającego świata, w tym najbliższej okolicy, będącej miejscem zamieszkania i codziennych aktywności. I to właśnie wiedza osób doświadczających wykluczenia w różnych jego aspektach dotycząca zamieszkiwanej okolicy, zakodowana w formie map mentalnych, stała się przedmiotem mojego szczególnego zainteresowania. z Wprowadzenia [T]o praca oryginalna, bardzo ambitnie pomyślana, wielowątkowa i interdyscyplinarna, bo usytuowana na pograniczach kilku subdyscyplin socjologii – socjologii wykluczenia społecznego, socjologii miasta, socjologii poznania, ale także wkraczająca na tereny psychologii i jej różnych subdyscyplin, geografii społecznej i innych gałęzi humanistyki. (…) Praca daje nową, ciekawą i ważną wiedzę na temat wykluczenia, przestrzeni i sposobów jej postrzegania. Choć Autorka wielokrotnie wskazuje na inspiracje płynące od innych badaczy, niewątpliwie jej praca – jeśli chodzi zwłaszcza o mapy mentalne i ostatni rozdział – ma charakter pionierski w polskiej socjologii. z recenzji prof. dr hab. Elżbiety Tarkowskiej Spis treściPodziękowania 7 Wprowadzenie 9 Wykluczenie – w refleksji i badaniach nie tylko socjologicznych 9 Rozdział 1 Mentalne reprezentacje przestrzeni w badaniach socjologicznych. Prezentacja założeń i metodologii badań własnych 18 1.1. Percepcja przestrzeni – przestrzenie percepcji…. Wprowadzenie do teoretycznych założeń projektu i przedmiotu badań 18 1.2. Cel badań i problemy badawcze 23 1.3. Charakterystyka badanych i obszaru badań 25 1.4. Pomiędzy obrazem, narracją i mobilnością. Omowienie metody i narzędzi badawczych 29 1.5. Uwagi dotyczące kodowania 35 Rozdział 2 Zrozumieć wykluczenie 37 2.1. Marginalizacja i wykluczenie – kwestie definicyjne 39 2.2. Dyskurs wykluczenia – wybrane perspektywy 56 2.3. Doświadczanie wykluczenia – z perspektywy wynikow badań własnych 75 Rozdział 3 Przestrzeń nasycona znaczeniami 94 3.1. Przestrzeń vs. znaczenie i tożsamość miejsca 98 3.1.1. Przegląd wybranych kategorii i sposobow rozumienia przestrzeni 98 3.1.2. Wytwarzanie i przyswajanie przestrzeni 104 3.1.3. Miejsce i jego tożsamość 110 3.2. Przestrzeń życia – miejsce zamieszkania i wykluczeń 118 3.2.1. Środowisko zamieszkane 118 3.2.2. Izolacja (w) przestrzeni 124 3.2.3. Waloryzacja i postawy wobec zamieszkiwanej przestrzeni 135 3.3. Relacja z miejscem, a doświadczenie wykluczenia. Postrzeganie i waloryzacja przestrzeni w świetle wynikow badań własnych 140 3.3.1. Włączenie w wykluczone sąsiedztwa. Refleksja wprowadzająca 140 3.3.2. Enklawowy charakter okolicy i sposoby (re)konstruowania jej wizerunku 148 3.3.3. Żyć w dobrej okolicy. O miejscu lubianym i chętnie zamieszkiwanym przez innych 162 3.3.4. Poczucie bezpieczeństwa i determinanty zagrożenia 182 3.3.5. Swojskość, przywiązanie, zakorzenienie w miejscu vs. źrodła wyobcowania 195 Rozdział 4 Przestrzeń zorganizowana w poznawczej reprezentacji. Teoretyczne i empiryczne eksplikacje 215 4.1. Konstytuowanie się umysłowych obrazow przestrzeni 217 4.1.1. Wiedza potoczna jako źrodło poznania świata społecznego 217 4.1.2. Percepcja otoczenia i jego mentalne reprezentacje 223 4.2. Mentalne mapy przestrzeni jako przedmiot naukowego poznania 234 4.2.1. Definicja i charakterystyka map poznawczych 234 4.2.2. Wybrane metody identyfikacji i analizy map mentalnych 245 4.3. Mapy mentalne najbliższej okolicy, a doświadczanie wykluczenia. Wyniki badań własnych 254 4.3.1. Formalna i treściowa analiza zgromadzonego materiału. W stronę identyfikacji map mentalnych 254 4.3.2. Relacje ludzie–przestrzeń i związki z najbliższą okolicą zapisane w mapach mentalnych. Propozycja klasyfikacji 289 W charakterze podsumowania 322 Bibliografia 329 Indeks osób 357 Spis tabel 363 Spis rycin 363