Opis
Autor prezentuje dzieje reformacji w Królestwie Polskim w latach 1518–1566, ze szczególnym uwzględnieniem roli polskich erazmian, rozumianych zarówno jako przyjaciele i korespondenci Erazma z Rotterdamu, jak też – szerzej – jako admiratorzy jego dzieł. Niderlandzki filozof – kluczowa postać w dziejach humanizmu na północy Europy – odegrał istotną rolę w początkach reformacji oraz wpłynął na rozwój ówczesnej myśli politycznej. W okresie reformacji można mówić o dwóch generacjach polskich erazmian. Do pierwszej, wąsko pojmowanej grupy zalicza się przede wszystkich Piotra Tomickiego, Krzysztofa Szydłowieckiego, Andrzeja Krzyckiego, Jana Dantyszka oraz członków rodziny Łaskich. W drugiej połowie panowania Zygmunta Starego tworzyli oni ścisłą elitę polityczną Królestwa Polskiego. Do szerszego kręgu należeli Andrzej Zebrzydowski, Stanisław Hozjusz i Andrzej Frycz Modrzewski, których największa aktywność przypadła na okres panowania Zygmunta Augusta. W studiach historycznych nad dziejami polskiej reformacji dominowały do tej pory ujęcia społeczne, regionalne i biografistyczne. Maciej Ptaszyński ukazuje reformację jako proces, w którym pytanie o podstawy wiary pociągnęło za sobą przemiany teologiczne, społeczne i polityczne. Dokonywały się one w wyniku nieustannej komunikacji między różnymi ośrodkami w Europie, wymiany idei i przepływu ludzi, wśród których erazmianie odgrywali znaczącą rolę. Autor stawia tezę, że rodzimi erazmianie współtworzyli reformację w Polsce, a jednocześnie musieli reagować na zmiany, które ona przyniosła – kształtowali zatem przebieg procesów obejmujących całe społeczeństwo, będąc zarazem ich uczestnikami. Jako członkowie elit intelektualnych wnikliwie studiowali zarówno traktaty reformacyjne, jak i polemiki antyreformacyjne. Jako członkowie elit politycznych współdecydowali o pierwszych oficjalnych reakcjach na reformację. Mieli także wpływ na ostateczny kształt relacji między nowożytnym państwem a Kościołami protestanckimi. Takie ujęcie tematu pozwala postawić ważne pytanie, na ile dziedzictwo Erazma – zwolennika pokojowego rozwiązywania sporów politycznych i religijnych, przywiązanego do jedności chrześcijańskiego świata i pozostającego przy Kościele katolickim – bezpośrednio i pośrednio oddziaływało na przebieg procesów reformacyjnych również w Polsce. The author presents the history of the Reformation in the Kingdom of Poland in the years 1518–1566, with a particular emphasis on the role of Polish erasmen, understood both as friends and correspondents of Erasmus from Rotterdam, and – more broadly – as admirers of his works. The text presents the Reformation as a process in which the question about the foundations of faith entailed theological, social and political changes. They co-created the erstwhile reformation in Poland and shaped the processes of the entire society, being at the same time participants in these processes. Spis treściWstęp 9 1. Przedmiot badań 9 2. Baza źródłowa 10 3. Stan badań 13 4. Tezy i metoda 18 5. Struktura pracy 20 Rozdział 1. Reformacja humanistów 23 Wstęp 23 1.1. Drogi transferu 24 1.2. Czas Erazma 32 1.3. Erazmianizm a reformacja 42 1.4. Erazmianie w Polsce wobec reformacji 54 1.5. Erazmianie a Erazm i Melanchton 63 1.6. „Apostoł Polski” w Wittenberdze 70 1.7. Długie zrywanie więzi z Wittenbergą 77 1.8. Śmierć Erazma, fi lipizm i irenizm 83 Podsumowanie 93 Rozdział 2. Reformacja miejska w Prusach Królewskich i Koronie 96 Wstęp 96 2.1. Reformacja w miastach 96 2.2. Pierwsze reakcje dworu i króla 118 2.3. Interwencja monarchy 126 2.4. Represje 140 2.5. Reformacja miejska a reformacja książęca 151 2.6. Wnioski 156 2.7. Ekskurs: kontynuacja „ukrytej” reformacji miejskiej 158 Podsumowanie 179 Rozdział 3. Wobec reformacji książęcej 180 Wstęp 180 3.1. Erazmianie jako elita dworu 181 3.2. Pierwsze edykty antyluterańskie a kierunki polityki zagranicznej 187 3.3. Antyluteranizm Zygmunta Starego a erazmianizm 203 3.4. Reformacyjny przewrót: sekularyzacja Prus 208 3.5. Zmiany układu sił a kreowanie wizerunku chrześcijańskiego władcy 216 3.6. Erazmianie a sprawa węgierska 225 3.7. Elekcja vivente rege, dialog konfesji i upadek Łaskich 237 3.8. Zabiegi dworu o utrzymanie neutralnego kursu 256 3.9. Wobec wojny religijnej 278 Podsumowanie 292 Rozdział 4. Reformacja szlachecka 294 Wstęp 294 4.1. Antyklerykalizm kleru i szlachty 295 4.2. Kryzys polityczny lat trzydziestych a elekcja vivente rege 316 4.3. Wymiana elity politycznej 327 4.4. Reakcja antyprotestancka 335 4.5. Narodziny publicystyki: De poena homicidii 340 Podsumowanie 355 Rozdział 5. Przełom reformacyjny (1548–1551) 360 Wstęp 360 5.1. Zawiedzione nadzieje 360 5.2. Walki polityczne i konfesyjne 386 5.3. Prowokacje i symboliczne zerwanie 392 5.4. Kryzys 408 Podsumowanie 426 Rozdział 6. Późna reformacja 429 Wstęp 429 6.1. Początek przemian 430 6.2. Rozpad stronnictwa biskupów i ofensywa protestantów 444 6.3. Piśmiennictwo protestanckie i erazmiańskie 451 6.4. Recepcja dzieł Frycza podczas sejmu piotrkowskiego 155