Opis
Niezbadany dotychczas dorobek Maryli Laurent - tłumaczki literatury polskiej na język francuski, ambasadorki kultury polskiej, a jednocześnie traduktologa, literaturoznawcy i etnologa - łączy w sposób unikatowy stopniowe rozwijanie refleksji teoretycznej i prowadzoną równolegle tłumaczeniową praxis. Stwarza to niepowtarzalną okazję do nowego spojrzenia na zagadnienie tłumacza pod kątem wzajemnych relacji między tłumaczem, mającym świadomy, sformułowany projekt tłumaczeniowy, a realizacją tego projektu w konkretnych przykładach. Książka Pasja mediacji. Tłumaczenie jako metaoperacja we francuskich przekładach Maryli Laurent jest pierwszym w kontekście polsko-francuskim studium tłumacza w wymiarze humanistycznym: jako osoby ukształtowanej przez wartości wyniesione z domu rodzinnego, edukację, czytelnicze zainteresowania oraz ludzi spotkanych na drodze zawodowej. W akcie tłumaczenia staje się on podmiotem mediacji definiowanej jako nadrzędna działalność nakierowana na dialog międzykulturowy, a prowadzona na różnorodnych polach aktywności społecznej. W przypadku Maryli Laurent to pasja okazuje się motywacją i sposobem przeżywania wszelkich wysiłków zmierzających do zbliżenia dwóch narodów. Wspólnie z mediacją wyznacza ona telos tłumaczki - przyczynę i cel podejmowanych przez nią działań. Inspirując się językoznawczą teorią Henriego Adamczewskiego, autorka postrzega tłumaczenie w kategoriach metaoperacji, to znaczy procesu sytuującego się w sferze operacji mentalnych wspólnych użytkownikom różnych języków, a manifestujący się na powierzchni tekstu poprzez struktury uwarunkowane odmiennościami systemowymi. Ich realizacje poddane są analizom porównawczym w obszarze zjawisk gramatycznych, tekstowych, narracyjnych i kulturowych w dwutekstach autorów polskiej prozy: Tadeusza Konwickiego, Władysława Terleckiego, Barbary Skargi, Andrzeja Stasiuka, Sławomira Mrożka, Zbigniewa Mentzla, Eustachego Rylskiego i Marka Kijowskiego. Spis treściWstęp 9 1. Od operacji do metareprezentacji 19 1.1. Podmiot wypowiadania 19 1.2. Operacja: tam, gdzie umysł dotyka języka 25 1.3. Henri Adamczewski: metaoperacja w języku i tłumaczeniu 30 1.4. (Nie)możność tłumaczenia: aporie języka a metareprezentacja 39 2. Podmiotowość tłumacza: mediacja i pasja jako teloi w tłumaczeniu 49 2.1. Humanistyczny wymiar mediacji: paradygmat porozumienia i działalność transdyscyplinarna 49 2.2. Tłumacz jako mediator 54 2.3. Teoria podmiotu tłumaczącego według Antoine’a Bermana 62 2.4. Psyche i subiektywizm. Biograficzne uwarunkowania procesu tłumaczenia 67 2.5. Pasja tłumaczenia: między przyjemnością a otwarciem na Innego 74 3. Wokół tłumacza: Maryla Laurent 83 3.1. Kontekst biograficzny 83 3.2. Analiza z wnętrza tekstu. Koncepcja tłumaczenia 92 3.2.1. Pozycja tłumaczeniowa: tłumacz wobec dwutekstu 94 3.2.2. Pozycja językowa: duch i gramatyka języka 103 3.2.3. Pozycja skrypturalna: styl, literackość, dzieło 117 3.3. Dyskurs historyczny, ideologiczny i literacki regulujący normy tłumaczenia polsko-francuskiego 126 4. Mediacja dyskursu. Wokół tekstowości:dwa języki, dwie poetyki, dwa światy 147 4.1. Kohezja tekstu, koherencja dyskursu: konektory 149 4.1.1. O małych słowach: uwagi wstępne 149 4.1.2. Dodawanie konektorów 153 4.1.3. Usuwanie konektorów 161 4.1.4. Modyfikowanie relacji czasowej i logicznej 175 4.1.5. Podsumowanie 177 4.2. Dynamika narracji: konstrukcje awerbalne 180 4.2.1. Uwagi wstępne 180 4.2.2. Równoważnik zdania w języku polskim:ujęcie systemowe i stylistyczne 181 4.2.3. Równoważnik zdania w języku francuskim 184 4.2.4. Równoważnik między językami 190 4.2.5. Podsumowanie 199 4.3. Poziomy i rejestry języka 202 4.3.1. Uwagi wstępne 202 4.3.2. Rejestry językowe: leksyka i składnia 204 4.3.3. Powtórzenia: stylistyka i redundancja semantyczna 212 4.3.4. Przekleństwa i wulgaryzmy 220 4.3.5. Podsumowanie: dyskurs społeczno-literacki 228 5. Mediacja w kulturze:wpisać Innego 237 5.1. Kresy: przetłumaczyć świat, którego nie ma 241 5.1.1. Uwagi wstępne 241 5.1.2. Dialekty Kresów i stylizacja języka 243 5.1.3. (Nie)przetłumaczalność dialektu 247 5.1.4. Kresy zachowane w przekładzie 250 5.1.5. Podsumowanie 257 5.2. Rosja i Gułag: długa wspólna, choć nie najszczęśliwsza historia 259 5.2.1. Uwagi wstępne: trzeci język w przekładzie 259 5.2.2. Barbara Skarga: autor i język w innej rzeczywistości 261 5.2.3. Techniki tłumaczenia rusycyzmów oraz łagiernego socjolektu 264 5.2.4. Podsumowanie 270 5.3. (Wy)tłumaczyć Polskę: historia, polityka, literatura, język 273 5.3.1. Uwagi wstępne. Homologia pośrednia a pragmatyczne uzupełnienia tłumacza 273 5.3.2. Od zawsze przyjaciele. Pamięć przeszłości: czytelnik francuski wobec polskich realiów 276 5.3.3. Głos tłumacza: perytekst i epitekst 297 5.3.4. Podsumowanie 305 Wnioski 309 Bibliografia 319 Streszczenie 347 Résumé 351 Summary 355 Indeks nazwisk 359