Opis
siążka składa się z trzech części. W pierwszej zostały omówione wybrane zagadnienia z zakresu historii języka (pochodzenie języka polskiego i rozwój grafii staropolskiej). Druga część jest poświęcona wokalizmowi, czyli rozwojowi samogłosek polskich, w trzeciej części są zawarte wiadomości z zakresu konsonantyzmu, czyli rozwoju spółgłosek. Każda z części jest podzielona na rozdziały poświęcone najważniejszym zjawiskom fonetycznym, które występowały w trakcie rozwoju języka polskiego. Rozdziały rozpoczynają się od pytań, które mogą zadać dociekliwi uczniowie pragnący zrozumieć zasady rządzące współczesną polską fonetyką. Odpowiedzią na te pytania są informacje zawarte w części teoretycznej. Ćwiczenia umieszczone na końcu każdego rozdziału pozwalają utrwalić wiedzę. Całość uzupełnia słowniczek z rekonstrukcjami form omawianych w częściach teoretycznych oraz wykorzystanych w ćwiczeniach, a także wykresy przedstawiające chronologię zmian w systemie polskich głosek. Spis treściWSTĘP 13 CZĘŚĆ I PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O POCHODZENIU JĘZYKA POLSKIEGO I ROZWOJU PISOWNI POLSKIEJ 17 I.1. POCHODZENIE JĘZYKA POLSKIEGO 19 Pytania, które może zadać poloniście Jaś Dociekliwy 19 Co powinien wiedzieć nauczyciel Jasia Dociekliwego 20 1. Języki indoeuropejskie 20 1.1. Wspólnota praindoeuropejska 20 1.2. Rozpad wspólnoty praindoeuropejskiej 20 1.3. Języki satemowe i kentumowe 21 1.4. Indoeuropejskie rodziny językowe 22 1.5. Inne, nienależące do rodziny indoeuropejskiej, języki w Europie 26 1.6. Wspólnota bałtosłowiańska 27 2. Powstanie języka prasłowiańskiego 28 2.1. Słowianie i ich język 28 2.2. Rozpad wspólnoty prasłowiańskiej 30 2.3. Rozwój grupy zachodniosłowiańskiej 33 3. Język prasłowiański 34 3.1. Co to jest język prasłowiański 34 3.2. Prasłowiański system wokaliczny 35 3.3. Prasłowiańskie prawa głosowe 36 3.3.1. Prawo korelacji miękkości 36 3.3.2. Prawo sylaby otwartej 37 3.4. Prasłowiański system konsonantyczny 38 3.5. Struktura sylaby prasłowiańskiej 39 3.6. Metody badania języka prasłowiańskiego 40 3.6.1. Metoda rekonstrukcji wewnętrznej 40 3.6.2. Metoda historycznoporównawcza 41 3.6.3. Metoda filologiczna 41 4. Periodyzacja dziejów języka polskiego 41 Jak uniknąć najczęstszych błędów 45 Odsyłacze do podręczników i opracowań 45 Pomoc dydaktyczna 46 Pytania 47 Ćwiczenia 47 I.2. POWSTANIE I ROZWÓJ POLSKIEJ PISOWNI 49 Pytania, które może zadać poloniście Jaś Dociekliwy 49 Co powinien wiedzieć nauczyciel Jasia Dociekliwego 49 1. Cyrylica, głagolica i łacinka – alfabety języków słowiańskich 49 2. Zapisywanie tekstów staropolskich – transliteracja i transkrypcja 52 3. Etapy rozwoju pisowni polskiej 55 3.1. Pierwszy okres rozwoju pisowni – grafia niezłożona 55 3.2. Staropolskie próby przystosowania alfabetu łacińskiego do polskiego systemu fone¬tycznego – grafia złożona 57 3.3. Co zawdzięczamy średniowiecznym twórcom polskiej grafii 59 3.4. Co zawdzięcza współczesna polska pisownia średniopolskim reformatorom grafii 61 3.5. Najważniejsze zmiany pisowni w dobie nowopolskiej 62 4. Zasady polskiej ortografii 63 Jak uniknąć najczęstszych błędów 64 Odsyłacze do podręczników i opracowań 64 Pomoc dydaktyczna 65 Pytania 65 Ćwiczenia 66 Praca z tekstem 68 Część II WOKALIZM 71 II.1. JERY I WZDŁUŻENIE ZASTĘPCZE 73 Pytania, które może zadać poloniście Jaś Dociekliwy 73 Co powinien wiedzieć nauczyciel Jasia Dociekliwego 74 1. Jery i ich rozwój 74 1.1. Jery jako element prasłowiańskiego systemu wokalicznego 74 1.2. Zanik jerów 74 1.3. Wokalizacja jerów 75 1.4. Jery w pozycji napiętej 76 1.5. Chronologia zaniku jerów 77 2. Konsekwencje zaniku i wokalizacji jerów 78 2.1. Zniesienie prawa korelacji miękkości 78 2.2. Powstanie samodzielnych fonemów miękkich 78 2.3. Zanik miękkości spółgłosek wargowych w niektórych pozycjach 78 2.4. Zniesienie prawa sylaby otwartej 79 2.5. Zanik dźwięczności wygłosowych spółgłosek i ubezdźwięcznienia grup spółgłoskowych 79 2.6. Zmiany w strukturze morfemów 79 2.7. Wzdłużenie zastępcze 79 2.8. Powstanie alternacji e : o 81 2.9. Odmiana nazwisk a zanik i wokalizacja jerów 81 3. Anomalie w rozwoju jerów 82 3.1. Wyrównania analogiczne w odmianie wyrazów 82 3.2. Wyrównania analogiczne w przyimkach 82 3.3. Analogiczne e ruchome 83 Odsyłacze do podręczników i opracowań 83 Jak uniknąć najczęstszych błędów 84 Pomoc dydaktyczna 85 Pytania 85 Ćwiczenia 86 Praca z tekstem 89 II.2. PRZEGŁOS 92 Pytania, które może zadać poloniście Jaś Dociekliwy 92 Co powinien wiedzieć nauczyciel Jasia Dociekliwego 92 1. Przegłos jako proces językowy 92 1.1. Istota przegłosu 92 1.2. Zasięg przegłosu w językach słowiańskich 94 1.3. Czas trwania przegłosu 94 2. Konsekwencje przegłosu 95 2.1. Alternacje a : e i o : e 95 2.2. Fonologizacja miękkości i defonologizacja fonemów i – y 96 3. Anomalie w procesie przegłosu i po jego zakończeniu 97 3.1. Wyrównania analogiczne 97 3.2. Odstępstwa od przegłosu 98 3.3. Przegłos w przyimkach 98 3.4. Pozorny brak przegłosu 99 3.5. Przegłos w gwarach 99 Przegłos a nazwy własne 99 Odsyłacze do podręczników i opr