Opis
Kluczowe w tej książce są trzy pojęcia: tożsamość, religia i biografia. Opowieść o życiu jest świadectwem losów poszczególnej osoby i jednocześnie narracją o wspólnotach, do których przynależy. Daje wyraz nie tylko zmaganiom z określeniem siebie, lecz także wyraża „My”, w którym „Ja” jest zakorzenione. Z doświadczanym, nazywanym, nieodnajdywanym lub traconym sensem życia wiąże się właśnie tożsamość. W książce próbuję odpowiedzieć na pytanie o to, jak się kształtuje tożsamość osobista i zbiorowa, jak jest podtrzymywana i w jaki sposób podlega zmianom, a także – jaka jest rola religii w tych trzech procesach. O religii na tym pięknym półwyspie można powiedzieć, że – podobnie jak w innych miejscach poradzieckiego świata – przeżywa „renesans”, albo że obserwowana zmiana to zbiorowa konwersja z ateizmu. Czy rzeczywiście? Czym był ateizm w życiu moich rozmówców i jak widzą to teraz? Czym był Związek Radziecki? Jaki był i jaki jest obecnie status prawosławia, islamu i katolicyzmu? Odpowiedzi na te i inne pytania poszukiwałam w biograficznych narracjach, relacje zaś między doświadczeniem poszczególnych osób i grup, tożsamością, jej podtrzymywaniem i zmianą, a także rolą religii, są złożone i niejednoznaczne – jak w witrażach. Irena Borowik – prof. dr hab. w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie kieruje Pracownią Społecznych Badań nad Religią. Interesuje się socjologią religii: teoriami religii, empirycznymi badaniami religijności w Polsce i na świecie, przemianami w Środkowo-Wschodniej Europie oraz metodologią badań. Autorka wielu publikacji krajowych i zagranicznych, redaktorka kilkudziesięciu prac zbiorowych polsko i angielskojęzycznych, pomysłodawczyni i koordynatorka serii Socjologia Religii. Należy do licznych organizacji naukowych i jest członkinią komitetów redakcyjnych kilku czasopism. Od 1991 roku kieruje Zakładem Wydawniczym NOMOS. Spis treściPodziękowania 11 Wstęp. O celach i przebiegu badań 13 Część I Najważniejsze pojęcia i wprowadzenie w teren badań Rozdział 1 Tożsamość, religia i biografia. Podstawowe rozróżnienia 21 1. O tożsamości 22 2. Jak rozumieć religię? 28 3. Kilka refleksji o istotnych cechach rzymskiego katolicyzmu, prawosławia i islamu 30 4. Koncepcje tożsamości na gruncie socjologii religii 33 5. Funkcje religii a tożsamość 36 6. Tożsamość i religia w biografii 44 7. Podsumowanie 48 Rozdział 2 Pluralizm etniczny i religijny Krymu… – Rosjanie, Tatarzy Krymscy i Polacy wśród innych narodów 50 1. Wstęp. Trochę historii 50 2. Zróżnicowanie narodowo-etniczne w świetle współczesnych danych 53 3. Zróżnicowanie religijne 58 3.1. Wstęp. Trochę statystyki 58 3.2. Tradycje prawosławia, islamu i katolicyzmu 63 3.3. Religia w przestrzeni publicznej współczesnego Krymu 68 3.4. Wymiar subiektywny – religijność 70 4. Podsumowanie 72 Część II Tożsamości osobiste Rozdział 3 Religia a tożsamość osobista Rosjan 78 1. Kim się jest? 78 2. Zmiana tożsamości – rola doświadczenia cudu w konwersji „ku religii” 83 3. Tożsamość osobista, czyli jaki/a jestem 85 4. Rytuały i praktyki religijne jako wyraz i podtrzymanie osobistej tożsamości 89 5. Przekaz rodzinny i znaczący Inni 93 6. Religia a przełomowe wydarzenia 97 7. Tożsamość osobista osób o słabym zaangażowaniu religijnym 97 8. Podsumowanie 103 Rozdział 4 Tożsamość osobista Tatarów Krymskich i islam 105 1. Kontekst: kim się jest, jakim się jest – czy i jak wiąże się to z religią? 105 2. Moje miejsce: „tam” i „tu” 106 3. Powrót na Krym – zagrożenia dla osobistej tożsamości 110 4. Jaki/a miałem/am być, czego ode mnie oczekiwano 114 5. Znaczący Inni 115 6. Religia jako element tożsamości 119 6.1. Odniesienia do Allacha 119 6.2. Allach jako źródło norm moralnych 121 6.3. Modlitwa codzienna 122 6.4. Obrzędy przejścia – ślub i pogrzeb 127 6.5. Post 134 6.6. Święty dzień piątek i święta doroczne 135 6.7. Indywidualne doświadczenia a funkcje religii 138 6.8. Na marginesie main streamu: indywidualizacja wiary, niewiara 144 7. Podsumowanie 146 Rozdział 5 Tożsamość osobista osób polskiego pochodzenia.… Między katolicyzmem i prawosławiem 149 1. „Ja” i moi przodkowie 149 2. Kim jestem? Jaki/a jestem? Kim są moje dzieci? Problematyczna tożsamość narodowa 157 3. O tym, co jest w życiu najważniejsze, czyli centralne atrybuty tożsamości 160 3.1. Tożsamość oparta na kontynuacji wartości przekazanych w rodzinie 161 3.2. Orientacja na siebie i własny rozwój jako podstawowe źródło sensu – przykład 24-letniego Ilji 164 3.3. Orientacja na innych – rodzina 166 3.4. Tożsamość zorientowana na rolę zawodową 168 4. Religia w konstruowaniu, podtrzymywaniu i zmianie tożsamości 173 4.1. Konstruowanie tożsamości osobistej – chrzest i socjalizacja do religii 174 4.2. Religia a podtrzymanie tożsamości 178 4.3. Religia a zmiana tożsamości osobistej 184 5. Podsumowanie 189 Część III Tożsamości zbiorowe Wstęp. O tożsamości zbiorowej 193 Rozdział 6 Tożsamość zbiorowa Rosjan i religia 196 1. Kim jesteśmy i skąd 196 2. Wymiar polityczny tożsamości – między Rosją i Ukrainą 196 3. Kon