Opis
Herezje około roku tysięcznego dotyczą jedynie ograniczonej liczby osób, należących do elity kulturalnej i społecznej. Dwa wieki później są już silnymi ruchami kontestatorskimi, podważającymi wpływy duchowieństwa katolickiego. Od nadreńskich obszarów Niemiec po środkowe Włochy i przez Langwedocję po północną Hiszpanię: liczne regiony chrześcijańskiej Europy są wówczas „przeżarte zgnilizną” – by posłużyć się słownictwem zaczerpniętym z ówczesnych tekstów papieskich – różnych form herezji. Mowa o katarach, waldensach, patarenach… Są niczym wyzwanie rzucone papiestwu, które potępia ich jako heretyków i zwalcza przy pomocy inkwizycji i zakonów żebraczych (dominikanów i franciszkanów). W XIV i XV stuleciu oskarżenia o herezję padają coraz częściej i są kierowane przeciw wszystkim, którzy okazują nieposłuszeństwo Kościołowi bądź sprzeciwiają się jego władzy. Krąg spraw objętych ściganiem nieustannie się rozszerza, za heretyków uważa się nawet osoby publiczne piętnujące nadużycia duchowieństwa i tendencje autorytarne hierarchii kościelnej. * * * Zdjęcie z „heretyków” odium wywrotowości, a też oczyszczenie ich historii z wszelkich tajemnic i spisków powoduje, że otrzymujemy bardziej wyważony obraz epoki. Zadanie to wydaje się jednak trudne, bowiem przeważająca liczba tekstów, które mówią nam o ruchach dysydenckich, została stworzona przez członków Kościoła, a więc instytucji karzącej i stygmatyzującej, wzmacniającej nie tylko samą siebie, ale – jak uważali jej przedstawiciele – przede wszystkim wiarę i porządek społeczny. Zbiór studiów ukazuje całą złożoność herezji w średniowiecznej Europie. Vauchez wykazuje się niezwykłą wręcz ostrożnością w badaniach, próbując opisać zjawisko a nie je oceniać, a tym bardziej wartościować. Zwraca uwagę także na obie strony: przegranych i zwycięzców, dzięki czemu zyskujemy studium wyważone i nieidące w kierunku bezmyślnego potępienia inkwizycji czy jej apologii. Spis treściAndré Vauchez – historyk ducha – Michał J. Baranowski 3 Heretycy w średniowieczu Wprowadzenie 17 Część pierwsza. Ruchy kontestatorskie i heretyckie na Zachodzie od XI do XV wieku Rozdział I. Herezje „roku tysięcznego” i w XI wieku 25 Diabolizacja herezji: świadectwo źródeł 26 Czytanie i interpretacje herezji przez duchownych od X do XII wieku 33 Konkretne postawy wobec heretyków: rozbieżności i ewolucja 39 Rozdział II. Od kontestacji po herezję (XII–XIII wiek) 49 Podstawowe przyczyny rozwoju herezji 49 Antyklerykalizm i spirytualizm: wędrowni kaznodzieje przeciwko ustanowionemu Kościołowi 52 Wstrząs kataryzmu 56 Ruchy ewangeliczne i spory o prawo do kaznodziejstwa świeckich: waldensi i humiliaci 61 Narodziny społeczeństwa prześladowczego? 65 Krucjata, inkwizycja i zniszczenie kataryzmu 70 Nowe formy kontestacji 80 - Joachim z Fiore i joachimizm 81 - Wrzenie intelektualne w środowiskach uniwersyteckich i potępienia kościelne 86 - „Religia ludowa” i „wolnomyśliciele” 90 Rozdział III. Kontestatorskie i dysydenckie ruchy religijne we Włoszech od XI do połowy XIII wieku 95 Pierwsze kontestacje 95 Ewangelizm i spirytualizm przeciwko Kościołowi urzędowemu 98 - Patareni: między reformą a herezją 98 - Arnold z Brescii i kontestacja doczesnej władzy Kościoła 100 - Społeczeństwo komun miejskich a herezje we Włoszech w drugiej połowie XII wieku 103 Katarzy, waldensi i chrześcijanie ewangeliczni we Włoszech (od około 1170 do około 1250) 105 - Narodziny i umacnianie kataryzmu 105 - Nurt ewangeliczny: ubodzy Lombardczycy i humiliaci 108 - Reakcja Kościoła i tłumienie herezji 112 Rozdział IV. Na Zachodzie: kontestacja i herezje w XIV i XV wieku 117 Rozszerzenie pojęcia herezji i rozwój inkwizycji 117 - Nowe definicje herezji 118 - Inkwizycja i inkwizytorzy 120 - Wygaszenie kataryzmu 123 Zakwestionowanie Kościoła hierarchicznego i pośredniczącej roli duchowieństwa 125 - Kontestatorskie prądy eschatologiczne 125 - Eschatologia franciszkańska: spirytuałowie, begardzi i fraticelli 126 - Eschatologia a ludowe ruchy religijne 131 -- Od Gerarda Segarelliego do Fra Dolcino 132 -- Biczownicy 134 - Nieheterodoksyjne formy mistyki 136 -- Beginki: od Małgorzaty Porete do Mistrza Eckharta 136 -- Bracia i siostry wolnego ducha 139 - Przetrwanie i wpływy waldensów 141 Nowe herezje i narodowe ruchy religijne (1378–1449) 144 - Nowy kontekst historyczny 145 - Wiklif i lollardzi 146 - Jan Hus i husyci 148 -- Jan Hus i początki utrakwizmu 148 -- Podsumowanie kryzysu husyckiego 153 Część druga. Heretycy: mity i rzeczywistość Rozdział V. Początki herezji katarskiej w Langwedocji na podstawie kazania arcybiskupa Pizy Federico Viscontiego (zm. 1277) 159 Rozdział VI. Odmowa składania przysięgi u średniowiecznych heretyków 174 Rozdział VII. Katarzy i waldensi w historii średniowiecznej Francji 184 Ku naukowej historii kataryzmu 184 Ponowne odkrycie waldensów 189 Rozdział VIII. Świętość przeciwko herezji: Żywot Marii z Oignies Jakuba z Vitry 192 Protagoniści: Maria z Oignies, Jakub z Vitry i Fulko z Tuluzy 193 Żywot Marii z Oignies: manifest antyheretyck