Opis
Monografia zawiera opis sposobów wyrażania faz akcji we współczesnej polszczyźnie. Analizom zostały poddane leksemy fazowe, takie jak: czasowniki (np. zaczynać, kontynuować, kończyć, ich bliskoznaczniki, czasowniki prefiksalne z przedrostkami za-, nad-, wz-, roz-, prze-, po-, od-, wy-, do-, na-, o-), rzeczowniki fazowe (np. początek, koniec), przymiotniki fazowe (np. początkowy, końcowy), a także jednostki nieciągłe (frazeologizmy oraz metaforyczne połączenia czasowników z rzeczownikami). Analizom materiałowym towarzyszy w monografii refleksja teoretyczna nad aspektem gramatycznym i leksykalnym czasowników fazowych, ich łączliwością, a także możliwością wzajemnego zastępowania. Namysł nad kategorią aspektu pozwolił dodatkowo uporządkować niejednorodną terminologię z zakresu fazowości. Spis treściSpis treści Wstęp / 9 1 Kategoria temporalności 1.1. Sposoby modelowania czasu / 13 1.1.1. Koncepcja czasu cyklicznego / 14 1.1.2. Koncepcja czasu liniowego / 17 1.1.3. Konceptualizacja czasu w języku / 21 1.1.4. Podsumowanie — model czasu w badaniach nad fazowością / 23 1.2. Segmentacja temporalna / 24 1.2.1. Jednostki temporalne w koncepcji czasu cyklicznego i liniowego / 24 1.2.2. Jednostki temporalne w języku / 27 1.2.3. Faza i fazowość — ustalenia terminologiczne / 29 2 Kategoria aspektu w badaniach nad czasownikami fazowymi 2.1. Aspekt gramatyczny czasownika a fazowość / 35 2.1.1. Klasyfikacje czasowników a aspekt gramatyczny / 39 2.2. Aspekt leksykalny czasownika a fazowość / 44 2.2.1. Aspekt leksykalny czasownika — wprowadzenie / 44 2.2.2. Miejsce czasowników fazowych w klasyfikacjach rodzajów akcji / 46 3 Prymarne czasowniki fazowe 3.1. Zaczynać (się) / 71 3.1.1. Definicja / 71 3.1.2. Wymagania składniowo-semantyczne / 78 3.1.2.1. Zaczynać / 78 3.1.2.2. Zaczynać się / 82 3.1.3. Czasowniki bliskoznaczne / 84 3.1.4. Czasownik zaczynać (się) i jego bliskoznaczniki — podsumowanie / 89 3.2. Kontynuować / 91 3.2.1. Definicja / 91 3.2.2. Wymagania składniowo-semantyczne / 92 3.2.3. Czasowniki bliskoznaczne / 93 3.3. Kończyć (się) / 94 3.3.1. Definicja / 94 3.3.2. Wymagania składniowo-semantyczne / 101 3.3.2.1. Kończyć / 101 3.3.2.2. Kończyć się / 104 3.3.3. Czasowniki bliskoznaczne / 105 3.3.4. Czasownik kończyć (się) i jego bliskoznaczniki — podsumowanie / 107 3.4. Podstawowe czasowniki fazowe w ujęciu teorii leksykalnych / 108 3.5. Reguły przekształceń zdań z prymarnymi czasownikami fazowymi / 117 4 Wtórne czasowniki fazowe 4.1. Wtórne fazowe czasowniki prefiksalne / 125 4.1.1. Czasowniki sygnalizujące inicjalność / 126 4.1.2. Czasowniki sygnalizujące intraterminalność / 131 4.1.3. Czasowniki sygnalizujące finalność / 133 4.1.4. Wtórne fazowe czasowniki prefiksalne — podsumowanie / 135 4.2. Wtórne fazowe czasowniki bezprefiksalne / 137 5 Analityzmy werbo-nominalne sygnalizujące fazę 5.1. Czasowniki podporowe w funkcji sygnalizatora fazowości / 141 5.1.1. Czasowniki ruchu / 145 5.1.1.1. AWN z czasownikami ruchu oznaczające preinicjalną fazę akcji / 146 5.1.1.2. AWN z czasownikami ruchu oznaczające inicjalną fazę akcji / 151 5.1.1.3. AWN z czasownikami ruchu oznaczające intraterminalną fazę akcji / 154 5.1.1.4. AWN z czasownikami ruchu oznaczające finalną fazę akcji / 158 5.1.1.5. Czasowniki ruchu w konstrukcjach analitycznych wyrażających fazy akcji — podsumowanie / 161 5.1.2. Czasowniki procesualne / 163 5.1.3. Czasowniki momentalne / 172 5.2. AWN oznaczające stany emocjonalne / 183 5.2.1. AWN z rzeczownikiem niepokój oznaczające fazę inicjalną / 192 5.2.2. AWN z rzeczownikiem niepokój oznaczające fazę intraterminalną / 195 5.2.3. AWN z rzeczownikiem niepokój oznaczające fazę finalną / 198 Zakończenie / 201 Bibliografia / 203 Summary / 207 Zusammenfassung / 207